ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် မြန်မာပြန်၏ ကျမ်းဦးမှတ်ဖွယ်

အဘိဓမ္မာပိဋက

ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် မြန်မာပြန်၏

ကျမ်းဦးမှတ်ဖွယ်ဖြစ်သော

အဘိဓမ္မာသမိုင်းချုပ်

ကျမ်းဦး အမှာ

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၏ ကျမ်းဦးမှတ်ဖွယ်ကို အဓိကရည်ရွယ်ချက်သုံးခုဖြင့် အောက်ပါအစီအစဉ် အတိုင်း ရေးသား ဖော်ပြလိုက်ပါသည်။

ရည်ရွယ်ချက်များမှာ——

(၁) ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၏ ဆိုလိုရင်း အချက်များကို ဖတ်ရှုသူတို့အား ရှေးဦးစွာ သိစေလိုခြင်း။

(၂) အဘိဓမ္မာဒေသနာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ သိအပ်သော ဗဟုသုတ အကြောင်းအရာတို့ကို သိစေလိုခြင်း။

(၃) အဘိဓမ္မာဒေသနာသမိုင်းနှင့် မြန်မာပြည်၌ ဆရာအစဉ်အဆက် ရေးသားပြုစုခဲ့သည့် အဘိဓမ္မာသမိုင်း တို့ကို သိစေလိုခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။

စင်စစ်အားဖြင့် ကျမ်းဦးမှတ်ဖွယ်တို့၏ သဘောမှာ စာဖတ်သူနှင့် ကျမ်းစာအုပ်ကို မိတ်ဆက်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်၊ ထိုသို့ မိတ်ဆက်ပေးရာ၌ ကျမ်းစာအုပ်၌ ရေးသားထားသည့် အစီအစဉ် အကြောင်းအရာ ကျမ်းစာအုပ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက် အကျိုးသက်ရောက်ခြင်း မဏ္ဍိုင်အချက် ကြီးများ တက်ဝန်းကျင် အချက်အလက်များ ဝေါဟာရစ်ကား အသုံးအနှုန်း ဟောကြား ရေးသားဟန် စသည်တို့ကို တိုတိုရှင်းရှင်းနှင့် လိုရင်းကို ဖော်ပြရမည် ဖြစ်သည်၊ ကျမ်းဦး မှတ်ဖွယ်သည် စာဖတ်သူတို့အတွက် အလွယ်တကူ စားယူ သုံးဆောင်နိုင်ရန် ကျမ်းစာအုပ်၏ အရ သာကို ဖော်ထုတ်ပေးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

ဓမ္မသင်္ဂဏီအဘိဓမ္မာကျမ်း၏ ကျမ်းဦးမှတ်ဖွယ်ဖြစ်သဖြင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၏ အကြောင်းအချက်များကို ဦးစားပေးပြီးလျှင် စာဖတ်သူနှင့် ရှေးဦးစွာ တိုက်ရိုက် မိတ်ဆက်ပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်၊ အဘိဓမ္မာကျမ်းကို လေ့လာသည်ဖြစ်၍ အဘိဓမ္မာနှင့် စပ်လျဉ်းသည့် သိအပ် သိထိုက်သော ဗဟုသုတများကိုလည်း ရေးသား ဖော်ပြလိုက်ပါသည်။

ထိုပြင် အရေးကြီးသောအချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာတိုင်းပြည်များနှင့် ဗုဒ္ဓတရားတော်များကို လေ့လာကြသည့် တိုင်းပြည်များ တကမ္ဘာလုံးတွင် အနှံ့အပြားပင် ဖြစ်သော်လည်း အဘိဓမ္မာပိဋက တော်ကို လေ့လာရာ၌ မြန်မာပြည်သည် သူမတူအောင် မော်ကွန်းဝင် တိုင်းပြည်ဖြစ်သည်၊ အဘိဓမ္မာ လေ့လာကျွမ်းကျင်မှု၌ အခြား တိုင်းပြည်များသည် မြန်မာပြည်နှင့် ရင်ဘောင်တန်းနိုင်ရန် ကိုပင် မဆိုထားဘိ အဘိဓမ္မာဒေသနာ၏ အစဉ်အလာ သင်ရိုးမျှကိုပင် တည်တံ့အောင် ထိန်းသိမ်း နိုင်ရန် ခဲယဉ်းရှာကြသည်၊ သို့ဖြစ်၍ မြန်မာပြည်၏ အဘိဓမ္မာသမိုင်းကို အမြွက်မျှ ရေးသားဖော် ပြလိုက်ပေသည်၊ စင်စစ်မှာ မြန်မာပြည် အဘိဓမ္မာသမိုင်းသည်ပင် ခန့်ညားသော ကျမ်းတစောင်တဖွဲ့ ဖြစ်ထိုက်ပေသည်။

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၏ ကျမ်းဦးမှတ်ဖွယ်၏ အစီအစဉ်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည်။
၁။ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းဟု ခေါ်တွင်ပုံနှင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်။

၂။ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ဟောကြားပုံ အစီအစဉ်များနှင့် ပါဝင်သော အကြောင်းအရာ အချက်အလက်များ။

၃။ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၏ မှတ်သားဖွယ်ရာ အနှစ်သာရ။
၄။ အဘိဓမ္မာပိဋကအကြောင်း။
၅။ အဘိဓမ္မာ၏ ထူးခြားချက်များ။
၆။ အဘိဓမ္မာ၏ နိဒါန်းများ
၇။ အဘိဓမ္မာပိဋကသည် ဘုရားဟောဒေသနာ အစစ်ဖြစ်ကြောင်း။
၈။ အဘိဓမ္မာ ၇-ကျမ်း အကျဉ်းချုပ်။
၉။ အဘိဓမ္မာ၏ နက်နဲပုံများ။

၁၀။ အဘိဓမ္မာကို အသျှင်သာရိပုတ္တရာ မထေရ်မြတ်ကြီးမှ တဆင့် သာသနာအစဉ် ပြန့်ပွါးလာပုံ။

၁၁။ အဘိဓမ္မာပိဋကသမိုင်း ။
၁၂။ မြန်မာပြည် အဘိဓမ္မာသမိုင်းနှင့် အဘိဓမ္မာအရကောက်ကျမ်းများ၏ ကျေးဇူး၊
၁၃။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ(သင်္ဂြိုဟ်)ကျမ်းနှင့် မြန်မာပြည်ဖြစ် အဘိဓမ္မာကျမ်းများ။

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း ခေါ်တွင်ခြင်း

လောကသုံးရပ် ဘုံသုံးထပ်အတွင်း၌ ရှိကြကုန်သော လူ နတ် ဗြဟ္မာသတ္တဝါတို့အား ဆင်းရဲ ဒုက္ခအပေါင်းမှ လွတ်မြောက်၍ နိဗ္ဗာန်ဟူသော ဝိမုတ္တိသုခကို ရရှိခံစားနိုင်ကြရန် ရည်သန်တော် မူလျက် ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ် ဟောကြားတော်မူခဲ့သော တရားဒေသနာတော် အစဉ်သည် ပိဋက အားဖြင့် ဝိနည်း, သုတ္တန်, အဘိဓမ္မာဟူ၍ သုံးမျိုးသုံးစားသုံးပါး ရှိသည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်သည် တတိယမြောက်ဖြစ်သည့် အဘိဓမ္မာ ပိဋက၏ ပထမဦးဆုံးကျမ်းဖြစ်သည်။

အဘိဓမ္မာဟု ဆိုရုံမျှဖြင့်ပင် သုတ္တန်ဒေသနာတော်များထက် ထူးခြားသာလွန်သည့် တရားတော် ဖြစ်ကြောင်း အများအားဖြင့် နားလည်ကြပြီးဖြစ်သည်၊ သို့ဖြစ်သည့်အတိုင်း ထိုအဘိဓမ္မာပိဋကဝင်ကျမ်း ခုနစ်ဆူတို့အနက် လက်ဦးဆုံးဖြစ်သော ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းသည်လည်း အဘိဓမ္မာဒေသနာ၌ ပင်ရင်း အကျဆုံး အရေးအကြီးဆုံး ကျမ်းကြီးဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှာ ထင်ရှားပေါ်လွင် လျက်နေပေသည်၊ သို့ဖြစ်ရကား ထိုအချက်ကိုပင် ပို၍ထင်ရှားစေရန် ဓမ္မသင်္ဂဏီ၁ ဟူသော ဝေါဟာရ စကားလုံး၏ ဆိုလိုရင်း အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို တိတိကျကျ ကြံဆရှာဖွေ၍ ပြပါအံ့။
၁။ သင်္ဂဏီ = သံ+ဂဟ+န+ီ = သင်္ဂဟနီ= သင်္ဂဏီ၊
=သံ+ဂဏ+ ီ = သင်္ဂဏီ။

ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဟူသောစကားလုံး၌ ဓမ္မနှင့် သင်္ဂဏီ ဟူသောပုဒ်နှစ်ခုကို သမာသ်တွဲစပ်ထား ခြင်းဖြစ်၏၊ အလွယ်ဆုံးအားဖြင့် ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းပြရပါမူ—

ဓမ္မ = သဘာဝတရားများ
သင်္ဂဏီ = သိမ်းကျုံးစုပေါင်း၍ယူခြင်း (ပြခြင်း)
= ကောင်းစွာ (ပြည့်စုံစွာ) ရေတွက်ခြင်း ဟူ၍ အဓိပ္ပါယ်ရလေသည်၊

ထို့ကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းသည်---
(၁) သဘာဝတရား (ပရမတ္ထတရား) အားလုံးကို သိမ်းကျုံးစုပေါင်း၍ပြသောကျမ်း၂။
၂။ ကုသလာဒယော ဓမ္မာ သင်္ဂယှန္တိ ဧတ္ထာတိ ဓမ္မသင်္ဂဏီ (အဋ္ဌသာလိနီယောဇနာ၊ နှာ ၂၄၄)

(၂) ကောင်းမွန်ပြည့်စုံစွာ သဘာဝတရား (ပရမတ္ထတရား) တို့ကို ရေတွက်၍ ပြသောကျမ်း ဟု ဆိုလိုသည်။၃

၃။ တေယေဝ ဝါ ဓမ္မာ သမ္မဒေဝ ဂဏီယန္တိ ဧတ္ထ ဧတာယာတိဝါ ဓမ္မသင်္ဂဏီ။ (မဏိသာရမဉ္ဇူသာဋီကာ၊ နှာ ၇၂)

ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဟူသော အမည်သည်ပင် စင်စစ်အားဖြင့် ဤကျမ်း၏ အနက်သဘောကို ပေါ်လွင်စွာ ဖော်ပြလျက် ရှိသည်၊ တနည်းအားဖြင့်ဆိုလျှင် ထိုစကားလုံး၏ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပါယ်ကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် နားလည်ပါက ဤကျမ်း၌ (၁) မည်သည့်အကြောင်းအရာများကို (၂) မည်သို့သော အစီအစဉ်ဖြင့် ဟောကြားထားကြောင်းကို သဘောပေါက်ရန် ခက်ခဲမည် မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း အမည်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ သိသင့် သိထိုက်သော အချက်များကို ဆက်လက် ဖော်ပြပါအံ့။

ဓမ္မသဒ္ဒါ၏ အနက်များ

ပါဠိစာပေ၌ ဓမ္မသဒ္ဒါ၏ အဓိပ္ပါယ်များမှာ ကျယ်ဝန်းများပြားလှသည်။ ထိုထိုသုတ္တန်ဒေသနာ တို့၌ ဓမ္မသဒ္ဒါကို၁ -
၁။ အဋ္ဌသာလိနီ၊သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂအဋ္ဌကထာ-၉၊ မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂-၁၈။
(၁) သင်ယူပို့ချအပ်သောတရားစကား အစဉ် (ပရိယတ္တိ)
(၂) ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ်သဘော၊ အစဉ်အလာ (ပကတိ)
(၃) အကြောင်းတရား (ဟေတု)
(၄) အမှန်တရား (သစ္စာ)
(၅) ဂုဏ်ကျေးဇူး (ဂုဏ)
(၆) ဉာဏ်ဖြင့်သိမြင်ကောင်းသည့်တရား အားလုံး (ဉေယျ)
(၇) အမှန်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသောတရား (သဘာဝ)

စသောအနက် အဓိပ္ပါယ်အမျိုးမျိုး တို့ဖြင့် ဟောကြားထားသည်ကို တွေ့ရ၏၊ ထိုအနက်တို့တွင် ဤ ဓမ္မသင်္ဂဏီ၌ ပါဝင် သော ဓမ္မ ကား အစစ်အမှန်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော သဘာဝတရား (ပရမတ္ထတရား) များကို ဆိုလိုပေသည်။

သဘာဝတရား

လောက၌ နေ့စဉ် တွေ့မြင် ကြားသိနေရသော သက်ရှိသက်မဲ့ အရာဝတ္ထုတိုင်းသည် အမှန် တကယ် ထင်ရှား ရှိသော သဘာဝတရားများ မဟုတ်ချေ။

အပေါ်ယံဒြဗ်အားဖြင့် မှတ်သားခေါ်ဝေါ်၍ လွယ်ကူစေရန် အသိအမှတ်ပြုထားသည့် သမ္မုတိသစ္စာများသာ ဖြစ်ပေသည်၊ ဥပမာအားဖြင့် လူဟူသော ဝေါဟာရ၌ လူသည် တကယ် ထင်ရှားရှိသော သဘာဝတရားတခု မဟုတ်ချေ၊ ရုပ်ဓာတ် နာမ်ဓာတ်တို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထား သည်ကို လူဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်သမုတ်နေကြခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုလူ ဟူသောပညတ် အတွင်း၌ အမှန်တကယ် ထင်ရှားရှိသော ရုပ်ဓာတ် နာမ်ဓာတ် တို့သည်သာလျှင် သဘာဝတရားများ ဖြစ်၏၊ ၎င်းတို့ကိုသာလျှင် ဓမ္မဟု ခေါ်၏၊ လူကောင်ဒြဗ်ကြီးကို ဓမ္မဟု မခေါ်ချေ။

သက်မဲ့လောကမှ သဘာဝတရားများ

ထို့အတူပင် သစ်ပင် တော တောင် အစရှိသော သက်မဲ့လောကတရပ်လုံးသည်လည်း အရင်းစစ် အမြစ် မြေကဟူသကဲ့သို့ အရင်းခံအားဖြင့် ရေ မြေ လေ မီး ဓာတ်ကြီးလေးပါးတို့၏ အစုအဝေးမျှသာ ဖြစ်ချေသည်၊ ထို့ကြောင့် အဆိုပါ သစ်ပင် တော တောင် စသည်တို့သည် သဘာဝ တရားများ မဟုတ်ကြချေ၊ ၎င်းတို့အတွင်း၌ အမှန်တကယ် ထင်ရှားရှိသော ရုပ်ဓာတ်တို့သည် သာလျှင် သဘာဝတရားများ ဖြစ်၏၊ ၎င်းရုပ်ဓာတ်တို့ကို သာလျှင် ဓမ္မဟု ခေါ်၏။

ဓမ္မသည် အတ္တ ဇီဝ မဟုတ်

.
ဤသို့ ရုပ်ဓာတ် နာမ်ဓာတ်အားဖြင့် နှစ်ပါးသော သဘာဝတရားတို့သည်ကား တွေ့ထိခြင်း (ဖုသန), ခက်မာခြင်း (ကက္ခဠတ္တ) အစရှိသော ကိုယ်ပိုင် လက္ခဏာများကို ဆောင်ကုန်၏၁၊ ထိုအသီး အသီးသော ကိုယ်ပိုင် လက္ခဏာ များဖြင့်လည်း ပညာရှိတို့ မှတ်သားအပ်ကုန်၏ J၊ အကြောင်းမဲ့ အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်လာကြသည် မဟုတ်ဘဲ ဆိုင်ရာ အကြောင်းတရားတို့၏ ဆောင်ထားမှု ထောက်ပံ့မှုတို့ကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၃၊
၁။ အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ။
၂။ ဓာရိယန္တိ ဝါ ယထာ သဘာဝတောတိ ဓမ္မာ။
၃။ ဓာရိယန္တိ ပစ္စယေဟီတိ ဓမ္မာ။ (အဋ္ဌသာလိနီ ၈၁)

ထို သဘာဝတရားတို့သည်ကား စင်စစ် သတ္တဝါအကောင် အထည် မဟုတ်၊ ဝိညာဉ် လိပ်ပြာစသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ် ယူဆအပ်သည့် အတ္တ ဇီဝလည်း မဟုတ်ပေ၊ နိဿတ္တ နိဇ္ဇီဝတို့ပေတည်း၊ ထို သဘာဝ တရားတို့အတွင်း၌လည်း အတ္တ ဇီဝဟူသည် မရှိ (သုညတ)၊ ဤသို့ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ, အတ္တ, ဇီဝ မဟုတ်သော သဘာဝ တရားများကိုဓမ္မသင်္ဂဏီပုဒ်၌ ပါဝင်သည့် ဓမ္မသဒ္ဒါက ဖော်ပြလေသည်။

အရိုးကို အရွက်ဖုံး

သက်ရှိ သက်မဲ့ လောကအတွင်း၌ အမှန်တကယ် ထင်ရှားရှိသော ထိုရုပ်နာမ်သဘာဝ (ပရမတ္ထ) တို့ကို ပုထုဇဉ် သတ္တဝါတို့သည် အများအားဖြင့် မမြင်ကြချေ။ အရိုးကို အရွက်ဖုံး ဟူသကဲ့သို့ အပေါ်ယံ ပညတ်တို့၏ ဖုံးအုပ်ခြင်းကို ခံနေကြရကုန်၏၊ ဤသို့ သိမြင်ရန် မလွယ်ကူသောကြောင့်လည်း ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်သည် သုတ္တန်ဒေသနာတို့၌ သဘာဝတရားသက်သက်ကို ဟောတော်မမူဘဲ အများ သိမြင်နားလည်လွယ်သည့် ဝေါဟာရပညတ်များနှင့် ယှဉ်တွဲ၍သာ ဟောတော်မူခဲ့ပေသည်။

အဘိဓမ္မာပိဋကကား အပေါ်ယံ ပညတ်ကို မူတည်ဟောကြားသည့် ဝေါဟာရဒေသနာ မဟုတ်ချေ၊ တကယ် အစစ်အမှန်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော သဘာဝတရားများကို ဖော်ထုတ် ဟောကြားသည့် ပရမတ္ထ ဒေသနာ ဖြစ်ပေသည်၊ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါတို့၏ အလိုစရိုက်ကို မငဲ့ညှာဘဲ တရားသဘောရှိသလောက် ပြည့်စုံကုန်စင်အောင် ဟောကြားသည့် ယထာဓမ္မဒေသနာလည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရှိရှိသမျှ သဘာဝတရား (ဓမ္မ) အားလုံးကို ရနိုင်သမျှသော နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် သိမ်းကျုံးစုပေါင်း၍ ပြခြင်းငှါ ဤဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူ ရပေသည်။

အနည်းငယ်ချဲ့ဦးအံ့ --- ဤဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ မြတ်စွာဘုရားသည်——
(၁) အပြစ်ကင်း၍ ကောင်းကျိုးကိုပေးတတ်သော ကုသိုလ်တရား။
(၂) အပြစ်ရှိ၍ မကောင်းကျိုးကိုပေးတတ်သော အကုသိုလ်တရား။
(၃) ကုသိုလ်လည်း မဟုတ်, အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော အဗျာကတတရား၊

စသောနည်းဖြင့် သုံးပါးစုပြုကာ သဘာဝတရားအားလုံးကို သိမ်းကျုံးစုပေါင်း၍ ဟောကြား တော်မူ၏။

ထို့အတူ——
(၁) အကြောင်းရှင်းဟိတ်ဖြစ်သောတရား၊
(၂) အကြောင်းရင်းဟိတ်မဟုတ်သောတရား၊
စသောအားဖြင့် နှစ်ပါးစုပြု၍လည်း ဟောကြားတော်မူ၏။

ဤသို့ သုံးပါးစုနည်း, နှစ်ပါးစုနည်းအားဖြင့် သဘာဝတရား အားလုံးကို သိမ်းကျုံးစုပေါင်း၍ ဟောကြားရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤကျမ်းကို ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဟု အမည်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပေသည်။

ထို့ပြင် ဤဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ အထက်ပါနည်းများအတိုင်း ကုသိုလ်, အကုသိုလ်စသော အားဖြင့် အစုပြု၍ ဟောကြားအပ်သော တရားတို့၏ သရုပ်တရားကိုယ်များကို အသေးစိတ် ကောက်ယူရေတွက်၍လည်း ပြထားပေသည်၊ ဥပမာအားဖြင့် ကုသိုလ်တရားများ (ကုသလာဓမ္မာ) ကို အကျယ်ပြရာ၌——

(၁) ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်, ရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ် စသည့် ဘူမိဘေဒကုသိုလ် လေးမျိုးကို၎င်း၊

(၂) ထိုလေးမျိုးတို့၌ အသီးအသီးကွဲပြားသည့် ရှစ်ပါး ငါးပါးစသော စိတ်သရုပ်ကို၎င်း၊

(၃) ထို စိတ်အသီးအသီးတို့နှင့်ယှဉ်၍ ဖြစ်ပေါ်သည့် ဖဿ ဝေဒနာစသော စေတသိက်တို့၏ သရုပ်သဘော ကို၎င်း၊

အသေးစိတ် ဟောကြားဖော်ပြထားပေသည်။

ထို့အတူ ရူပကဏ္ဍ၌လည်း တပါးနည်း ဧကကနှစ်ပါးနည်း ဒုကစသည်တို့ဖြင့် ရုပ်တရားတို့၏ သရုပ် များကို ရေတွက်၍ ပြထားပေသည်။

ဤသို့လျှင် ကုသိုလ်, အကုသိုလ်အစရှိသော သဘာဝတရားတို့၏ သရုပ်တရားကိုယ်များကို ကောင်းမွန် ပြည့်စုံစွာ ရေတွက် ကောက်ပြသောကျမ်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း ဤကျမ်းကို ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဟု အမည် တပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပေသည်

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ဟောကြားပုံ အစီအစဉ်

မာတိကာ အစီအစဉ်

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ခေါင်းစဉ်မာတိကာ ကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူသည်။

ယင်းခေါင်းစဉ် မာတိကာကို --
(၁) ပရမတ္ထတရားတို့ကို သုံးစုပြု၍ ဟောတော်မူသော ခေါင်းစဉ် တိက မာတိကာ၊
(၂) ပရမတ္ထတရားတို့ကို နှစ်စုပြု၍ ဟောတော်မူသော ခေါင်းစဉ် ဒုက မာတိကာ၊
ဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲ၍ ဟောတော်မူသည်။

ယင်း ၂ မျိုးအနက် ဒုက မာတိကာကိုလည်း -

(၁) အဘိဓမ္မာနည်း ဒုက မာတိကာ၊ (၂) သုတ္တန်နည်း ဒုကမာတိကာဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲ၍ ဟောတော်မူသည်။

တိကမာတိကာ။ ။ယင်းမာတိကာ သုံးမျိုးတို့တွင် တိကမာတိကာကို ကုသလတိက် စသောအားဖြင့် ၂၂-တိက်ခွဲ၍ ဟောတော်မူသည်။

ဒုကမာတိကာ။ ။အဘိဓမ္မာနည်း ဒုကမာတိကာကို ဟေတုဒုက် စသောအားဖြင့် ဒုက်ပေါင်း ၁ဝဝ-ခွဲ၍ ဟောတော်မူသည်။

သုတ္တန္တိက ဒုကမာတိကာ။ ။သုတ္တန်နည်း ဒုကမာတိကာကို ဝိဇ္ဇာဘာဂီဒုက် စသောအားဖြင့် ဒုက်ပေါင်း ၄၂-ဒုက် ခွဲ၍ ဟောတော်မူသည်။

ကဏ္ဍ အစီအစဉ်

ယင်း မာတိကာ, တိက်, ဒုက်တို့ကို မူထား၍ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းကို —
(၁) စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ
(၂) ရူပကဏ္ဍ
(၃) နိက္ခေပကဏ္ဍ
(၄) အဋ္ဌကထာကဏ္ဍဟူ၍ အပိုင်းကြီး လေးပိုင်းတို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်၍ ဟောတော်မူသည်။

ယင်းအပိုင်းကြီးလေးပိုင်းတို့တွင် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍနှင့် ရူပကဏ္ဍကို ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မ, အဗျာကတာ ဓမ္မာ ဟူသော ကုသလတိက်မာတိကာအရ အကျယ်ဝေဖန်၍ ဟောတော်မူသည်။
၁။ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ဟူသည် စိတ်, စေတသိက်တို့ကို ပြဆိုသောအပိုင်းဖြစ်သည်။
၂။ ရူပကဏ္ဍသည် ရုပ်တို့ကို ပြဆိုသောအပိုင်း ဖြစ်သည်။

ယခုစာအုပ်မူတို့၌ တွေ့ရှိနေရသော စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍနှင့် ရူပကဏ္ဍတို့သည် ကုသလတိက် တခုမျှကိုသာ ဝေဖန်၍ဟောတော်မူသော အပိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်၊ အမှန်အားဖြင့် ဤကုသလတိက်ကို နည်းယူ၍ ကြွင်းသော တိက် ဒုက်တို့ကိုလည်း ဤကဲ့သို့ ဝေဖန်ရမည်ပင် ဖြစ်သည်။

၃။ နိက္ခေပကဏ္ဍသည် တိက်, ဒုက်အားလုံးတို့ကို သိမ်းကျုံး၍ မကျဉ်းမကျယ်ပြဆိုထားသည့် အပိုင်းဖြစ်သည်၊ စင်စစ်အားဖြင့် နိက္ခေပကဏ္ဍဟူသောစကား၌ နိက္ခေပ၏ အဓိပ္ပါယ်မှာ ပယ်စွန့်ခြင်းဟူ၍ ဖြစ်သည်၊ ကဏ္ဍ ဟူသည် အပိုင်းကို ဆိုလိုသည်၊ စကားနှစ်ရပ် ပေါင်းလိုက်သော် နိက္ခေပကဏ္ဍဟူသည် ပယ်စွန့် ထားသောအပိုင်းဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။

ပယ်စွန့်ထားပုံကို ရှင်းလင်းဖော်ပြပါအံ့၊ မြတ်စွာဘုရားသခင်သည် ကုသလတိက်၌ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍနှင့် ရူပကဏ္ဍတို့ကို အကျယ်ဆုံးနည်းဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်၊ ဤနည်းအတိုင်း အခြား ကြွင်းကျန်သော တိက်, ဒုက်များကို ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူပါက ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းကြီးမှာ ဆုံးနိုင်တော့မည် မဟုတ်ချေ။ သို့ဖြစ်သောကြောင့်နိက္ခေပကဏ္ဍကို ဟောတော်မူသောအခါ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍနှင့် ရူပကဏ္ဍတို့၌ ဟောတော်မူသည့် အကျယ်ဝေဖန်သည့်နည်းကို ပယ်စွန့်ပြီးလျှင် မကျဉ်းမကျယ်သော နည်းဖြင့်သာ ဟောတော် မူခြင်းဖြစ်သည်။

ဤသို့ အကျယ်ဆုံးနည်းကို ပယ်စွန့်၍ မကျဉ်းမကျယ်နည်းကို ပြဆိုသော အပိုင်းဖြစ်သောကြောင့် နိက္ခေပကဏ္ဍဟု ခေါ်ပေသည်။

၄။ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၌ အဋ္ဌ နှင့် အတ္ထ အတူတူပင်ဖြစ်သည်၊ အတ္ထဟူသည် ဤနေရာ၌ တရားကိုယ် သဘာဝကို ဆိုလိုသည်၊ ကထာဟူသည် ဤနေရာ၌ ဟောကြားခြင်းကိုဆိုသည်၊ ကဏ္ဍဟူသည် အပိုင်းကို ဆိုသည်၊ စကားသုံးလုံး ပေါင်းလိုက်သော် သဘာဝတရားကိုယ်များကို ဟောကြားပြဆိုရာ အပိုင်းဟု ဆိုလိုသည်၊ ဤအဋ္ဌကထာကဏ္ဍသည် သုတ္တန္တိကဒုက်တို့မှ တပါး ကြွင်းသော တိက်ဒုက် အားလုံးတို့၏ အရကောက်ကို ပြဆိုသောအပိုင်း ဖြစ်သည်။

၁-စိတ္တုပ္ပါဒ ကဏ္ဍ

ယင်းအပိုင်းကြီး လေးပိုင်းတို့တွင် စိတ်, စေတသိက်တို့ကို ပြဆိုသော စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍကို ကုသလ တိက်၏ ခေါင်းစဉ်မာတိကာနှင့်အညီ——

(က) ကုသိုလ်စိတ်, စေတသိက် (ကုသလာ ဓမ္မာ)
(ခ) အကုသိုလ်စိတ် စေတသိက် (အကုသလာ ဓမ္မာ)
(ဂ) အဗျာကတစိတ်, စေတသိက် (အဗျာကတာ ဓမ္မာ)ဟူ၍ သုံးမျိုးခွဲ၍ ဟောတော်မူသည်။

ယင်းသုံးမျိုးတို့တွင် ကုသိုလ်စိတ်, စေတသိက်တို့ကို ဘူမိဘေဒနည်းအားဖြင့် --

(က) ကာမဘုံသို့ ရောက်စေတတ်သော ကုသိုလ်
(ခ) ရူပဘုံသို့ ရောက်စေတတ်သော ကုသိုလ်
(ဂ) အရူပဘုံသို့ ရောက်စေတတ်သော ကုသိုလ်
(ဃ) ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်စေတတ်သော ကုသိုလ်
(င) ဘုံသုံးပါးမှ ထွက်မြောက်စေတတ်သော ကုသိုလ် ဟူ၍ ငါးပိုင်းခွဲ၍ ဟောတော် မူသည်။

ကာမာ၀စရကုသိုလ်

ယင်းငါးပိုင်းတို့တွင်ကာမဘုံသို့ ရောက်စေတတ်သော ကုသိုလ်ကို ပဌမစိတ် ဒုတိယစိတ် ။ပ။ အဋ္ဌမစိတ်ဟူ၍ ရှစ်ပါးခွဲ၍ ဟောတော်မူ၏။

ယင်းရှစ်ပါးတို့ကိုလည်း အောက်ပါအစီအစဉ်အတိုင်း ၃-ပိုင်းအားဖြင့် ဟောတော်မူသည်။

(က) ပဌမ ကာမာဝစရ မဟာကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်ဘက် စေတသိက်တို့ကို ပိုင်းခြား၍ ပြသော ဓမ္မ ဝဝတ္ထာန ဝါရ (ဓမ္မ-တရား။ ဝဝတ္ထာန-ခွဲခြားခြင်း။ ဝါရ-အလှည့်)

(ခ) ယင်းဝါရ၌ ဟောကြားခဲ့သောစိတ် စေတသိက်ကို စုပေါင်း၍ တဖန် ခန္ဓာအားဖြင့် မည်မျှ အာယတန အားဖြင့် မည်မျှ စသောအားဖြင့် ၂၃-ပါးသော အစုတို့ဖြင့် ရေတွက်၍ ပြသော ကောဋ္ဌာသ ဝါရ (ကောဋ္ဌာသ-စုပေါင်းခြင်း။ ဝါရ-အလှည့်)။

(ဂ) ယင်းဓမ္မဝဝတ္ထာနဝါရု၌ ဟောကြားခဲ့သော ပဌမမဟာကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်ဘက် စေတသိက်တရား တို့သည် အကြောင်းအကျိုး တိုက်ဆိုင်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘောတရား သက်သက်မျှသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤ တရားတို့၌ အတ္တဟု စွဲယူစရာ အနှစ်သာရ ဘာမျှမရှိကုန်၊ ဖြစ်ပြီးလျှင် ပျက်မြဲသဘောသာ ရှိကုန်၏ဟု အတ္တ ́မှ ဆိတ်သုဉ်းသည့် အဖြစ်ကို သိစေရန် ကောဋ္ဌာသဝါရ၌ ဟောကြားခဲ့သော ၂၃-ပါး သော အစုတို့တွင် ဓမ္မ အစုတခုတိုး၍ ၂၄-ပါးသော အစုတို့ဖြင့် တဖန် ပြဆိုသော သုညတဝါရ (သုညတ-အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း။ ဝါရ-အလှည့်) အားဖြင့် အပိုင်း သုံးပိုင်းခွဲ၍ ဟောတော်မူသည်။

ယင်း ဓမ္မဝဝတ္ထာနဝါရကိုလည်း---

(က) အကျဉ်းအားဖြင့် ပြဆိုသော ဥဒ္ဒေသဝါရ
(ခ) အကျယ်အားဖြင့် ပြဆိုသော နိဒ္ဒေသဝါရဟူ၍ (၂)ပိုင်းခွဲ၍ ဟောတော်မူသည်။

ယင်းဥဒ္ဒေသဝါရကိုလည်း ဖဿပဉ္စမကဘေဒ စသောအားဖြင့် ၁၇-ပိုင်းခွဲခြား၍ ဟောတော်မူသည်၊ ထို ၁၇-ပိုင်းတို့တွင် --

(က) ဖဿပဉ္စမက။ ။ အကျိုး ဖြစ်သော စိတ်တခု ဖြစ်ပေါ်လာရန် အဘိဓမ္မာနည်းအရ အကြောင်းအမျိုးမျိုး ရှိ၏၊ ယင်းအကြောင်းအမျိုးမျိုးတို့တွင် ဖဿ စသော ငါးပါးသောတရားတို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ဝါ- အဦးအစ ပဌမ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ (ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပါယ်မှာ ပဌမ မဟာကုသိုလ်စိတ်ဖြစ်လိုသော် အာရုံတခုခုနှင့် တိုက်ဆိုင်တွေ့ထိမှု ဖဿ စသော တရားတို့ ရှေးဦးစွာဖြစ်ပေါ်ရသည်၊ တိုက်ဆိုင်တွေ့ထိမှု စသည်မရှိပါက မည်သည့်တရားမှ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါ)၊ ထို့ကြောင့် ပဌမ မဟာကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်နိုင်သော စေတသိက်တို့ကို ပြဆိုရာ၌ဖဿပဉ္စမကဘေဒနည်းကို ရှေးဦးစွာဟောတော်မူသည်။

(ခ) ဈာနင်တရား ၅-ပါး။ ။ ယင်းဖဿပဉ္စမကတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာရန် အကြောင်း အမျိုးမျိုးရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံးသော အကြောင်းကိုရှာသော် ဝိတက်စသော ဈာနင်တရား ငါးပါးသည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်း ဖြစ်၏၊ (ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပါယ်မှာ ဝိတက်က ကောင်းသောအာရုံသို့ တင်ပေးမှသာ ပဌမ မဟာကုသိုလ်စိတ်သည် ဖဿ စသော စေတသိက်ငါးပါးနှင့်တကွ ဘွားကနဲပေါ်လာရသည်)၊ ထို့ကြောင့် ဖဿပဉ္စမကကို ဟောကြား ပြီးနောက် ဝိတက်စသော ဈာနဘေဒနည်းကို ဟောကြားတော်မူသည်။

(ဂ) ဣန္ဒြေ ၈-ပါး။ ။ ယင်း ကောင်းသောအာရုံကို ကြံစည် သုံးသပ်မှုစသော ဈာနဘေဒ တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်း အမျိုးမျိုးရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းကိုရှာသော် သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေ ရှစ်ပါးသည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းဖြစ်၏၊ (ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပါယ်မှာ ကောင်းသောအာရုံကို ကြံစည်သုံးသပ်လျှင် ကုသိုလ် ဖြစ်သည်၊ မကောင်းသော အာရုံကို ကြံစည် သုံးသပ်လျှင် အကုသိုလ်ဖြစ်သည်ဟု ရှေးဦးစွာ အစိုးတရ ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါ စသော တရားတို့ရှိမှသာလျှင် ကောင်းသောအာရုံကို ကြံစည်မှု ဝိတက်စသော တရားတို့ ဖြစ်ပေါ် နိုင်သည်)၊ ထို့ကြောင့် ဈာနဘေဒနည်းကို ဟောကြားပြီးနောက် ဣန္ဒြိယဘေဒနည်းကို ဟောကြား တော်မူသည်။

(ဃ) မဂ္ဂင် ၅-ပါးအစု။ ။ ကောင်းသောအာရုံကို ကြံစည်လျှင် ကုသိုလ်ဖြစ်သည်ဟု အစိုးတရ ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါ စသောတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာရန် အကြောင်း အမျိုးမျိုးကိုရှာသော် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမှု သမ္မာဒိဋ္ဌိ စသော မဂ္ဂဘေဒတရားတို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ (ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပါယ်မှာ အစိုးတရယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားဟူသည် ဤလမ်းသည် ဧကန်မုချ ကောင်းကျိုးပေးမည့် လမ်းဟု အမြင်မှန်အသိမှန် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ရှိသော သူတို့၌သာ ဖြစ်နိုင်သည်၊ အမြင်မှန် အသိမှန် သမ္မာဒိဋ္ဌိမရှိပါက ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါ မဖြစ်နိုင်ပါ၊) ထို့ကြောင့် ဣန္ဒြိယဘေဒနည်းကို ဟောကြားပြီးနောက် သမ္မာဒိဋ္ဌိ စသော မဂ္ဂဘေဒ နည်းကို ဟောကြားတော်မူသည်။

(င) ဗိုလ်ငါးပါးအစု။ ။ အမြင်မှန် အသိမှန် သမ္မာဒိဋ္ဌိစသော မဂ္ဂဘေဒတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်း အမျိုးမျိုးရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းကို ရှာသော် မတုန်မလှုပ် ခိုင်မြဲစွာ ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါ စသော ဗလဘေဒ တရားတို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏၊ (ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပါယ်မှာ အသိမှန် အမြင်မှန် သမ္မာဒိဋ္ဌိစသော တရားတို့သည် သဒ္ဓါတရား သေးသိမ်သော လူသာမညတို့၌ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ သဒ္ဓါတရား အားကောင်းသောသူတို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်)၊ ထို့ကြောင့် သဒ္ဓါအားစသော ဗလဘေဒ နည်းကို မဂ္ဂဘေဒနည်း၏ အခြားမဲ့၌ ဟောကြားတော်မူသည်၊ (ဤနေရာ၌ ဣန္ဒြေနှင့် ဗိုလ်အထူးကို စဉ်းစားသင့်၏၊ အစိုးရမှုတရားတို့သည် အမြင်မှန်ရပြီးမှ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဗိုလ်တရားတို့သည် အမြင်မှန် ရမှု၏ အထောက်အပံ့ အကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

(စ) မူလ ၃-ပါး။ ။သဒ္ဓါစသောအား ငါးပါး ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းအမျိုးမျိုးရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းကို ရှာသော် မတွယ်တာမှု အလောဘနှင့် အဒေါသ, အမောဟတည်းဟူသော အမြစ်သုံးခုမူလ တရားတို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ (ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပါယ်မှာ သဒ္ဓါတရား အားကောင်းမှု သဒ္ဓါဗိုလ် စသော တရားတို့သည် ကုသိုလ်အမြစ်၊ ဝါ- ကုသိုလ်မျိုးစေ့ ပါလာသောသူတို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်၊ အကုသိုလ်အမြစ် အကုသိုလ်မျိုးစေ့ ပါလာသောသူတို့၌ မဖြစ်နိုင်ချေ)၊ ထို့ကြောင် ဗလဘေဒ နည်း၏ အခြားမဲ့၌ မျိုးစေ့အမြစ် မူလဘေဒနည်းကို ဟောကြားတော်မူရသည်။

(ဆ) ကမ္မပထတရား ၃-ပါး။ ။ ကုသိုလ်အမြစ် ကုသိုလ်မျိုးစေ့တရားတို့ဖြစ်ပေါ်ရန်အကြောင်း အမျိုးမျိုးရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းကို ရှာသော် မမက်မောမှု အနဘိဇ္ဈာ စသော တရားတို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ (ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပါယ်မှာ ကုသိုလ်အမြစ် ကုသိုလ်မျိုးတရားတို့သည် မမက်မောမှု အနဘိဇ္ဈာ စသော တရားတို့ဖြင့် ဒါန သီလ ဘာဝနာကံကို ပြုခဲ့သောသူတို့၌သာ ဖြစ်နိုင်သည်၊ ဒါန, သီလ ဘာဝနာ မပြုသောသူတို့၌ မျိုးစေ့မတည်နိုင်ချေ)၊ ထို့ကြောင့် မျိုးစေ့ မူလဘေဒနည်း၏ အခြားမဲ့၌ ကုသိုလ်ကံ ကို ပြုသော ကမ္မပထဘေဒ နည်းကို ဟောကြားတော်မူရသည်။

(ဇ) လောကပါလတရား ၂-ပါး။ ။ ဒါနသီလစသောကုသိုလ်ကံတရားတို့ပြုလုပ်ရန်အကြောင်း အမျိုးမျိုးရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းကိုရှာသော် ရှက်ကြောက်မှု ဟိရီ သြတ္တပ္ပတည်းဟူသော လောကပါလတရား ၂-ပါး တို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏၊ (ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပါယ်မှာ အရှက်အကြောက်ရှိသော သူတို့၌သာ ဒါန, သီလ တရားတို့ဖြစ်နိုင်ကုန်၏၊ အရှက်အကြောက် မရှိသောသူတို့သည် အဘယ်မှာလျှင် ကုသိုလ် ပြုကြ မည်နည်း၊ အကုသိုလ်ကို ပြုကြမည်သာဖြစ်၏)၊ ထို့ကြောင့် ကုသိုလ်ကံကိုပြုသော ကမ္မပထဘေဒနည်း၏ အခြားမဲ့၌ ရှက်ကြောက်မှု လောကပါလဘေဒနည်းကို ဟောကြားတော်မူရသည်။

(ဈ) ကိုယ်စိတ်ငြိမ်းချမ်းမှုတရား ၆-စုံ။ ။လောက၌ အရှက်အကြောက်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းအမျိုးမျိုး ရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းကိုရှာသော် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ငြိမ်းချမ်းမှု ပဿဒ္ဓိစသောတရားတို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းတို့ဖြစ်ကုန်၏၊ (ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပါယ်မှာ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ပူလောင်၍နေသောသူတို့၌ ရှက်ကြောက်မှု ဟီရိ သြတ္တပ္ပတရားတို့ မတည်နိုင်ချေ၊ ငြိမ်းချမ်းမှုရှိသောသူတို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်၊ ထို့ကြောင့် လောကပါလဘေဒနည်း၏ အခြားမဲ့၌ ပဿဒ္ဓိ ယုဂဠ စသောအစုံ (၆) စုံ (ည-ဋ-ဌ-ဍ-ဎ) ကို ဟောကြားတော်မူရသည်။

(ည-လဟုတာ၊ ဋ-မုဒုတာ၊ ဌ-ကမ္မညတာ၊ ဍ-ပါဂုညတာ၊ ဎ-ဥဇုကတာ]

(ဏ) သတိ သမ္ပဇညတရား ၂-ပါး။ ။ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ငြိမ်းချမ်းမှု ပဿဒ္ဓိ စသော တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းအမျိုးမျိုး ရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းကိုရှာသော် သတိ သမ္ပဇဉ်တရားတို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏၊ (ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပါယ်မှာ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ငြိမ်းချမ်းမှုတရားတို့သည် စိတ်ဆင်းရဲမှု တရားများ မဝင်ရအောင် သတိတရား ရှေ့ထား၍ ပညာဖြင့် ဖယ်ရှားနေသော သူတို့၌သာ ဖြစ်နိုင်သည်၊ မေ့မေ့ လျော့လျော့ ပေါ့ပေါ့ နေသောသူတို့သည် အဘယ်အခါမျှ စိတ်ချမ်းသာမှုကို မရနိုင်)၊ ထို့ကြောင့် ပဿဒ္ဓိယုဂဠ ၆-ခုတို့၏ အခြားမဲ့၌ သတိ သမ္ပဇည အစုံကို ဟောကြားတော်မူရသည်။

(တ) သမထ ဝိပဿနာ။ ။စိတ်ဆင်းရဲမှုတရားများကို ဖယ်ရှားနိုင်သော သတိ, ပညာ တရားတို့ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းအမျိုးမျိုးရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းကိုရှာသော် သမထ ဝိပဿနာတရားတို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏၊ (ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပါယ်မှာ စိတ်ဆင်းရဲမှုတရားများကို ဖယ်ရှားနိုင်သော သတိ ပညာတရားမျိုး ဖြစ်ပေါ်ရန်မှာ သာမည ဒါန သီလစသော လုပ်ငန်းမျိုးပြုလုပ်ရုံမျှဖြင့် ဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ သမထလုပ်ငန်း ဝိပဿနာလုပ်ငန်း ပြုလုပ်မှသာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်)၊ ထို့ကြောင့် သတိ သမ္ပဇညအစုံ၏ အခြားမဲ့၌ သမထ, ဝိပဿနာအစုံကို ဟောကြားတော်မူရသည်။

(ထ) ဝီရိယ သမာဓိ။ ။ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ငြိမ်းချမ်းမှုစသော အကျိုးတရားများကို ဒိဋ္ဌဓမ္မ ပေးစွမ်းနိုင်သော သမထ ဝိပဿနာ လုပ်ငန်းဖြစ်မြောက်ရန် အကြောင်းအမျိုးမျိုး ရှိရာတွင် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းကိုရှာသော် ကြိုးစားမှု ပဂ္ဂါဟ, မပျံ့လွင့်မှု အဝိက္ခေပတို့သည် အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏၊ (ဆိုလိုရင်းအဓိပ္ပါယ်မှာ သမထ ဝိပဿနာ လုပ်ငန်းဟူသည် ကြိုးစားမှု ဝီရိယ လွန်က ဥဒ္ဓစ္စ ဖြစ်နေတတ်သည်၊ တည်ကြည်မှု သမာဓိ လွန်က ထိနမိဒ္ဓ ဖြစ်နေတတ်သည်၊ ဝီရိယတည်းဟူသော ပဂ္ဂါဟ သမာဓိတည်းဟူသော အဝိက္ခေပနှစ်ပါးကို ညီမျှစွာ ထားနိုင်မှသာ သမထ ဝိပဿနာလမ်း အမှန်သို့ ရောက်နိုင်သည်၊ တခုခုလွန်နေက လမ်းမှားသို့ ရောက်သွားနိုင်သည်)၊ ထို့ကြောင့် သမထ ဝိပဿနာ အစုံ၏ အခြားမဲ့၌ ပဂ္ဂါဟ အဝိက္ခေပ အစုံကို ဟောကြားတော်မူရသည်။

စင်စစ်အားဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော ဖဿဘေဒ စသော ၅၆-ပါးသော တရားတို့သည် ပဌမ မဟာကုသိုလ်စိတ်နှင့် တပြိုင်နက်ပင် ဖြစ်ကြသည်၊ ထိုသို့ခွဲခြားခြင်းငှါ နက်နဲလှသော အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်မြတ်ကို ဤသို့ အကြောင်းအကျိုး ဆက်သွယ်၍ ပြနေရခြင်းဖြစ်သည်၊ ထိုပြင် အဋ္ဌကထာ ဆရာ၏ဉာဏ်ကို နည်းမှီး၍ အဘိဓမ္မာဉာဏ် ရင့်သန်ကြီးထွားရန် စူးစမ်းရှာဖွေ လေ့လာနည်းကို ပြခြင်းမျှသာ ဖြစ်ပါသည်။

(ဒ) ဤသို့အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာကုသိုလ်ပဌမစိတ်၌ နည်းအားဖြင့် ၁၇ နည်း၊ အပြားအားဖြင့် ၅၆-ပါးသော တရားတို့ကို ဝေဖန်၍ပြတော်မူသည်၊ ယင်းသို့ ပြဆိုထားသော်လည်း ဤမဟာကုသိုလ် ပဌမစိတ်၌ ယှဉ်နိုင်သော ကြွင်းကျန်သော တရားများလည်း ရှိကြသေးသည်၊ ယင်းကြွင်းကျန်သော တရားများကိုလည်း ယှဉ်သင့်သည်အားလျော်စွာ ယှဉ်ယူကြပါဟု ယေဝါပန-သဒ္ဒါဖြင့် မိန့်မှာတော်မူသည်၊ ယေဝါပန သဒ္ဒါကား အမှာစကားရပ် အကျဉ်းချုပ်ဖြစ်သည်၊ ယေဝါပန သဒ္ဒါဖြင့် မှာထားသော စေတသိက်များကို အဋ္ဌကထာ ဆရာကြီးတို့က ယေဝါပနက စေတသိက်များဟု ခေါ်ကြသည်။

ဤမဟာကုသိုလ် ပဌမစိတ်၌ အကျုံးဝင်သည့် ယေဝါပနက စေတသိက်များကား—
၁။ ဆန္ဒ
၂။ အဓိမောက္ခ
၃။ မနသိကာရ
၄။ တတြမဇ္ဈတ္တတာ
၅။ ကရုဏာ
၆။ မုဒိတာ
၇။ သမ္မာဝါစာ
၈။ သမ္မာကမ္မန္တ
၉။ သမ္မာအာဇီ၀-ပေါင်း ၉-ပါးဖြစ်သည်။

ယင်း ယေဝါပနက စေတသိက် ၉-ပါးတို့တွင် ဝိရတီစေတသိက်သုံးပါးနှင့် အပ္ပမညာစေတသိက် နှစ်ပါးတို့သည် အမြဲမယှဉ်သော အနိယတ စေတသိက်များ ဖြစ်ကြသည်၊ ယင်းစေတသိက် တို့ကို ယေဝါပနက စေတသိက်တို့၌ ထည့်သွင်းခြင်းမှာ ဉာဏ်ပညာနုသူတို့ပင် သိသာနိုင်ပေသည်။

ဆန္ဒစသော ကြွင်းသော စေတသိက်လေးပါးတို့သည် အမြဲယှဉ်သော နိယတ စေတသိက်များ ဖြစ်ကြသည်၊ သို့ပါလျက် ယေဝါပနက စေတသိက်၌ ယင်းတို့ကို ထည့်သွင်းထားခြင်းအကြောင်းတို့ကို ပြည့်စုံစွာ လေ့လာသင့်လှသည်။

ယင်းစေတသိက်လေးပါးတို့တွင် ဆန္ဒစေတသိက်ကို ပို၍ပင် စဉ်းစားသင့်ပေသည်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုထိုပါဠိတော်တို့၌ အကုသိုလ်ဆန္ဒကို ကာမစ္ဆန္ဒ-ဆန္ဒရာဂါ စသောအားဖြင့်၎င်း ကုသိုလ်ဆန္ဒကို ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ် စသောအားဖြင့်၎င်း နေရာများစွာတို့၌ ဟောကြားတော်မူသည်၊ အထူးအားဖြင့် တေဘုမ္မကကုသိုလ် ပြရာအပိုင်း ကာမာဝစရကုသိုလ်အခန်း, လောကုတ္တရာကုသိုလ်အခန်းတို့၌ပင် ဆန္ဒာဓိပတေယျ-ဟု အမည် အားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြထားသည်ကို သတိပြုအပ်လှသည်၊ ယင်းတို့ကို သေချာစွာ စိစစ်ပြနေပါက အဘိဓမ္မာကျမ်းကြီး တကျမ်းမျှ ကျယ်ဝန်းသွားပေမည်၊ ဤနိဒါန်း၌ကား ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းကို လေးလေးနက်နက် လေ့လာသင် ကြားလိုသူတို့အတွက် လေ့လာပုံ လေ့လာနည်း အရိပ်အမြွက်မျှကိုသာ ဖော်ထုတ်ပြလိုက်ရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

မဟာကုသိုလ်စိတ်တခု ဖြစ်ပေါ်ရန် ခဲယဉ်းလှပုံ

ဤနေရာ၌ မဟာကုသိုလ်စိတ်တခု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ အတိဒုလ္လဘ ခဲယဉ်းလှပုံကို ဥပမာ ဥပမေယျတို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်၍ တင်ပြပါအံ့၊ ဤသို့ တင်ပြခြင်းအားဖြင့် ဤ ဓမ္မသင်္ဂဏီနိဒါန်းသည် အဘိဓမ္မာသုတေသီ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်နှလုံးကို ထက်မြက်ကြည်လင်စေမည့်အပြင် မြတ်ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား၏ အနန္တဉာဏ်တော်ကို လှိုက်လှိုက်လှဲလှဲ ကြည်ညိုစေနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာကုသိုလ်စိတ်တခု ဖြစ်ပေါ်ရန် တပ်ပေါင်း ၁၇- တပ်တို့ဖြင့် ခြံရံ၍ ပြထားတော်မူသည်၊ အကုသိုလ်တပ်မတော်ကြီးကို တော်လှန်ဆင်နွှဲသောအခါ ဤတပ်မကြီး ၁၇-တပ်တို့ဖြင့် ချီတက်တိုက်ခိုက် ရပုံကို သတ္တဝါအများအား သိစေချင်သည်၊ အကုသိုလ်သူပုန်ကို တော်လှန်ရေးဆင်နွှဲရန် ခက်ခဲပုံကိုလည်း သိစေချင်သည်၊ အကုသိုလ်တပ်သားတို့သည် အုပ်ချုပ်ရေး၌ အလွန်လိမ္မာ ပါးနပ်လှသည်။ နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝလှသည်။ နည်းပရိယာယ် ကြွယ်ဝပုံကား --

(က) လောကီကာမဂုဏ်လိုက်စားသော ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားတို့သည် အကုသိုလ် လောဘတပ်သားများ၏ နည်းပရိယာယ်အတွင်း၌ သက်ဆင်းကြရသည်၊ အကုသိုလ် သူပုန်တို့သည် လောဘပြည်ထောင်စုကြီး အတွင်းမှာပင် ဒိဋ္ဌိပြည်နယ် မာနပြည်နယ်ဟု သီးခြားပြည်နယ်များ ဖန်တီးပြန်သည်၊ (လောဘမူစိတ်၌ ဒိဋ္ဌိနှင့် မာန အတူတကွ မယှဉ်သည်ကို သတိပြုပါ)။

(ခ) လောဘသူပုန်တပ်သားတို့သည် အာဏာမက်သည်၊ ပစ္စည်းဥစ္စာမက်သည်၊ သစ္စာဖောက်သူများ ဖြစ်ကြသည်၊ သံသရာ နယ်ချဲ့သမားတို့၏ အလိုတော်ရိများ ဖြစ်ကြသည် စသော ကြွေးကြော်သံ အမျိုးမျိုး တို့ဖြင့် လောဘတပ်ကို တော်လှန်ကြသော ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားတို့အား အကုသိုလ်သူပုန်တို့သည် ဒေါသ ပြည်နယ်တခု တည်ထောင်၍ ဒေါသတပ်ဖြင့် တိုက်ခိုက်စေသည်၊ ဒေါသပြည်နယ် အတွင်းတွင်လည်း တကိုယ်ကောင်း ကိုယ်ကျိုးရှာသမား ဝန်တိုသူ မစ္ဆရိယ တိုင်းသူပြည်သားနှင့် သူတပါး၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာ အကျိုး ဟူသမျှကို ဖျက်လိုဖျက်ဆီး မရှုစိမ့် မနာလိုသူ ဣဿာတိုင်းသူပြည်သားတို့အား သွေးခွဲစံနစ်ဖြင့် အချင်းချင်း တိုက်ခိုက်စေ၍ ထက်ခြမ်းကွဲအောင် ဖန်တီးပေးထားသည်၊ (ဒေါသမူစိတ်၌ ဣဿာနှင့် မစ္ဆရိယ အတူတကွ မယှဉ်သည်ကို သတိပြုပါ)။

(ဂ) လောဘသူပုန်တပ်ကြီး ဒေါသသူပုန်တပ်ကြီးတို့ဖြင့် စည်းရုံး၍ မရသည့်ပြင် မည်သည့် အယူဝါဒ မည်သည့် စံနစ်မျိုးကိုမှ ကောင်းသည် မကောင်းသည်ဟု မခွဲခြား နိုင်သော ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားတို့အားလည်း ဝိစိကိစ္ဆာ ပြည်နယ်တခု ဖန်တီးပေးထားလေသည်၊ (ဝိစိကိစ္ဆာစေတသိက်သည် ဝိစိကိစ္ဆာစိတ်တခု၌သာ ယှဉ်သည်ကို သတိပြုပါ)။ အကျဉ်းချုပ်မှာ----

(၁) အကုသိုလ်အစိုးရသည် လောဘပြည်ထောင်စုနှင့် ဒေါသပြည်ထောင်စု နှစ်ခု ခွဲကာ အချင်းချင်း တိုက်ခိုက်စေသည်။

(၂) လောဘပြည်ထောင်စုအတွင်း၌လည်း ဒိဋ္ဌိအုပ်စု မာနအုပ်စု ခွဲကာ အချင်းချင်း တိုက်ခိုက်စေသည်။

(၃) ဒေါသပြည်ထောင်စု အတွင်း၌လည်း ဣဿာအုပ်စု မစ္ဆရိယအုပ်စု ခွဲကာ အချင်းချင်း တိုက်ခိုက်စေသည်။

(ဃ) မောဟသည် အကုသိုလ်အားလုံးနှင့် ဆက်ဆံရောနှောသည်ဟု ဆိုရသော်လည်း မောဟ၏ အသင်းဝင်ဖြစ်သော ဝိစိကိစ္ဆာက မည်သည့် အကုသိုလ်အုပ်စုနှင့်မှ မဆက်ဆံပဲ တဦးတည်း ခွဲထွက်ကာ တိုက်ခိုက်နေသည်၊ ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားတို့သည် ဤမျှ နည်းပရိယာယ်များလှသော အကုသိုလ်သူပုန်၏ လက်အောက်မှ လုံးဝလွတ်မြောက်ရန် ခဲယဉ်းလေစွတကား၊ မြတ်စွာဘုရားမှတပါး အကုသိုလ်အစိုးရကို တော်လှန်ရေး ဆင်နွှဲခဲ့ကြကုန်သော ခေတ်အမျိုးမျိုးတို့၌ ကျော်ကြားခဲ့ကြကုန်သော တော်လှန်ရေး ခေါင်းဆောင်ကြီးတို့သည် အကုသိုလ်သူပုန်၏ နည်းပရိယာယ်အတွင်း၌ တနည်းမဟုတ် တနည်းဖြင့် မရှုမလှ ကျဆုံးခဲ့ကြရရှာသည်၊

(င) မြတ်စွာဘုရားသခင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးသည်ကား အကုသိုလ် သူပုန်ကို တော်လှန်ရန် အကုသိုလ် သူပုန်၏ သွေးခွဲစံနစ်ဖြင့် အုပ်စုဖွဲ့ကာ အချင်းချင်း တိုက်ခိုက် စေသော စစ်ဆင်ရေးနည်း ပရိယာယ်များကို ပြည့်စုံစွာသိအောင် လေ့လာတော်မူသည်၊ အကုသိုလ်သူပုန်၏ သူလျှိုများကို အကြွင်းအကျန်မရှိ သိအောင် လေ့လာတော်မူသည်၊ အကုသိုလ်သူပုန်အုပ်စိုးထားသော တိုင်းပြည်များကို တိတိ ကျကျ သိရှိရန် နယ်ပယ်နှင့် တကွ အသေးစိတ် လေ့လာတော်မူသည်၊ ထိုသို့ သိရှိပြီးသောအခါမှ တော်လှန်ရေး အောင်ပွဲကို ရရန် ကိုယ်တော်တိုင် ဆင်နွှဲတော်မူသည်၊ ကိုယ်တော်တိုင် ဆင်နွှဲခဲ့သော တော်လှန်ရေးလမ်းစဉ် အဆင့်ဆင့်ကို ဤ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ချပြတော်မူခဲ့သည်။

တော်လှန်ရေးလမ်းစဉ် တိုက်ပွဲအဆင့်ဆင့်များကား—
(၁) ကာမာဝစရ တိုက်ပွဲ
(၂) ရူပါဝစရ တိုက်ပွဲ
(၃) အရူပါဝစရ တိုက်ပွဲ
(၄) လောကုတ္တရာ တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ကြသည်။

(၁) ကာမာဝစရတိုက်ပွဲစစ်ဆင်ရေးကို သိလိုပါက ဤကာမာဝစရကုသိုလ် ပဌမစိတ်နှင့် စေတသိက်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြဆိုသောအခန်းကို လေးလေးနက်နက် လေ့လာရပေမည်။

ဤအခန်းကို လေ့လာသောအခါ ရှေးဦးစွာ ဖဿပဉ္စမက တပ်မနှင့် ဈာန တပ်မ နှစ်ခုကို တွေ့နိုင်သည်၊ ဤ တပ်မနှစ်ခု၌ ပါဝင်သော တပ်သားတို့ကို လေ့လာစိစစ်လျှင် ယင်းတို့သည် အကုသိုလ် သူပုန်လက်အောက်၌ လည်း ပါဝင်အမှုထမ်းခဲ့သော တပ်သားတို့ ဖြစ်ကြသည်ကို သင်္ဂြိုဟ် လေ့လာဘူးသူတိုင်း သိရှိနိုင်သည်၊ ယင်းတို့ကို အဘိဓမ္မာဆရာတို့က နှစ်ဘက်ရ စေတသိက် အညသမာနဟု အမည်ပေးကြသည်။

ဤတပ်မ နှစ်ခုကို တွေ့ရသဖြင့် စစ်ဆင်ရေး နည်းပရိယာယ်၌ အတုမရှိ ထူးခြားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်စွမ်းကို ကြည်ညိုလာမည်၊ အကုသိုလ် သောင်းကျန်းသူတို့ကား ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်လှသည်၊ ပရိယာယ် မာယာ များလှသည်၊ သူလျှိုတွေကလည်း နေရာတကာမှာ ရှိနေသည်၊ ကင်းတွေကိုလည်း နေရာမလပ် အထပ်ထပ်ချထားသည်၊ ဤမျှ ခက်ခဲလှသော အကုသိုလ်တပ်မကို ထွင်းဖောက်ရန် အကုသိုလ်တပ်သားတို့နှင့် ခွဲ၍မရသော ဖဿပဉ္စမက တပ်မနှင့် ဈာန တပ်မကို သူလျှိုနည်းဖြင့် ချီတက်တိုက်ခိုက်စေသည်။

(က) ဖဿပဉ္စမက တပ်သားတို့က ကုသိုလ်တပ်သားတို့ ဝင်လာနိုင်အောင် လိုက်လျောသည့် အခြေအနေကို ဖန်တီးပေးကြသည်။

(ခ) ဈာန တပ်သားတို့က အကုသိုလ်နယ်ပယ်၌ နေရာရအောင် စူးစူးစိုက်စိုက် ရှာဖွေ ကြိုးစားကြသည်၊ အကုသိုလ်အဆောက်အဦးတို့ကို ရှို မြိုက်မီးတိုက်ဖျက်ဆီးကြသည်။

(ဂ) ထိုသို့ အကုသိုလ်တပ်သားတို့ကို ရှင်းလင်းပြီးသောအခါ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဣန္ဒြိယ တပ်သားတို့က ချီတက်၍ရရှိထားသော နယ်ပယ်များကို အစိုးတရ ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် အုပ်ချုပ် လေသည်။

(ဃ) ထိုသို့ အစိုးတရ အုပ်ချုပ်ပြီးသောအခါ နည်းလမ်းပြ မဂ္ဂတပ်သားတို့က အုပ်ချုပ်ပုံ အကြံဉာဏ် နည်းမှန် လမ်းမှန်များကို ညွှန်ပြကာ စီမံခန့်ခွဲကြသည်။

(င) ထိုသို့ စီမံခန့်ခွဲပြီးသောအခါ ဗလ တပ်သားတို့က ရောက်ရှိနေသောတပ်တို့ စိတ်ဓာတ် မကျဆင်းစေရန် အင်အား ဖြည့်ဘင်းပေးလေသည်။

(စ) ထိုသို့ အင်အားဖြည့်တင်းပြီးသောအခါ မူလ (ဟိတ်တရား) တပ်သားတို့က အကုသိုလ် သူပုန်တို့ပြုခဲ့သော အကုသိုလ်အခြေခံ (အကုသလဟိတ်) များကို ဖျက်သိမ်း၍ ကုသိုလ်တော် လှန်ရေး၏ မူဝါဒအခြေခံများကို ထုတ်ပြန်ကြေငြာကြသည်။

(ဆ) ကုသိုလ်တော်လှန်ရေးအစိုးရ၏ အခြေခံများကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် ကမ္မပထ တပ်သားတို့က ဒါန သီလ စသောလုပ်ငန်းများကို အင်တိုက်အားတိုက် ကြိုးစားကြသည်။

(ဇ) ဒါန သီလ လုပ်ငန်းများမှ ပေါက်ပွါးလာသည့် အကျိုးတရားတို့ကို မက်မော၍ဝင်လာမည့် အကုသိုလ်တရား တို့ကို လက်မခံနိုင်ရန် လောကပါလ တပ်သားဟိရီနှင့် ဩတ္တပ္ပတို့က စောင့်ရှောက်ကြသည်။

(ဈ-ဎ) တပ်စွဲ၍နေကုန်သော ကုသိုလ်တော်လှန်ရေးတပ်သားတို့ စိတ်ဓာတ်မကျစေရန် ပဿဒ္ဓိ စသောတပ်သား တို့က ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာ ကျန်းမာရွှင်လန်းရေး ဆေးဝါးကုသကြသည်။
(ဏ) တော်လှန်ရေးတပ်သားတို့ ကျန်းမာရွှင်လန်း၍ ပျော်ပျော်ရွှင်ရွှင် ဘေးကင်းစွာ နေနိုင်အောင် အကုသိုလ် သူလျှိုတွေဝင်လာနိုင်သော တံခါးပေါက်တို့၌ သတိသမ္ပဇည တပ်သားတို့က အစဉ်အမြဲ မမေ့မလျော့ပဲ စောင့်နေ ကြသည်။

(တ) အကုသိုလ်သူပုန်ကိုတိုက်သော တော်လှန်ရေးစစ်ပွဲသည် ဒါန သီလစသော လက်နက် အသေးစားများ ရှိရုံဖြင့် စိတ်မချရ၊ အကုသိုလ် တပ်သားများကို သမထဝိပဿနာ တပ်သားများက အမြစ်ပါမကျန် ချေမှုန်း နိုင်သောအနုမြူလက်နက်များဖြင့် ကြံစည်ကြိုးစားဖြိုခွင်းကြသည်။

(ထ) ထိုအနုမြူလက်နက်များကို ပဂ္ဂဟ အဝိက္ခေပ တပ်သားများက ရန်သူအကုသိုလ်စစ် စခန်းများသို့ တည့်တည့်မတ်မတ် ပစ်လွှတ်နိုင်အောင် ကြံစည်ကြိုးစားကြသည်။

ဤသို့သောနည်းအားဖြင့် ပဌမဆင့်တော်လှန်ရေး ကာမာဝစရတိုက်ပွဲ စစ်ဆင်ရေးကို လေ့လာပါက ဤ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းတွင် ပဌမ မဟာကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်ဘက် စေတသိက်များ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြသော အခန်းသည် အလွန်စိတ်ဝင်စားဖွယ်ရာဖြစ်လာသည်၊ ကုသိုလ်စိတ်တခု တည်မြဲ အောင် အုပ်ချုပ်ထားရသော အလုပ်ကား သီလ, သမာဓိ, ပညာတို့ဖြင့် အထပ်ထပ် ခြံရံကာ စောင့်ရှောက်ထားရပါတကားဟု လေးလေး နက်နက် စဉ်းစားမိလာမည်၊ ကုသိုလ်စိတ်ကလေးတခု မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်နေရန်မှာ ဒုလ္လဘတရားတပါး ပါတကားဟု သိလာမည်၊ အဘိဓမ္မာသည် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အရာသာဖြစ်သည်ဟု ပြောဆိုကြသော စကား အဓိပ္ပါယ်သည် နက်နဲသည်ထက် နက်နဲ၍လာမည်။

ဤကား မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အရာသာဖြစ်သော အဘိဓမ္မာသဘာဝများကို ပေါ်လွင်စေရန် စစ်ဆင်ရေး ဥပမာတို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်ပြီးလျှင် ကာမာဝစရ ပဌမဆင့်လှေခါးမှ ကြည်ညိုလှသော စိတ်ဖြင့် မှန်းဆ၍ ပူဇော် ရမည်သာဖြစ်ပါသတည်း။

၂-ရူပါဝစရကုသိုလ်

မြတ်စွာဘုရားသည် ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြတော်မူပြီးသည့် နောက်၌ ရူပါဝစရ ကုသိုလ်စိတ်ကို ပြတော်မူ၏၊ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်ကိုလည်း --
၁။ ကသိုဏ်းဝန်းတို့ကို အာရုံပြု၍ ရသော (ကသိဏဈာန်)
၂။ ကသိုဏ်းဝန်းအကျဉ်း, အကျယ်ကို လွှမ်းမိုး၍ ရသော (အဘိဘာယတနဈာန်)

၃။ ရန်သူကိလေသာတို့မှ ကောင်းစွာ ကျွတ်လွတ်၍ ကသိုဏ်းဝန်းအာရုံ၌ ကောင်းစွာ မွေ့လျော်သော (ဝိမောက္ခဈာန်)

၄။ ဗြဟ္မဝိဟာရလေးပါးကို ပွါးများ၍ ရသော (ဗြဟ္မဝိဟာရဈာန်)
၅။ အသုဘဆယ်ပါးကို အာရုံပြု၍ ရသော(အသုဘဈာန်)ဟူ၍ ငါးမျိုးခွဲ၍ ပြတော်မူ၏။
(၁) ထိုငါးမျိုးတို့တွင် ကသိဏဈာန်ကိုလည်း---

(က) ပထဝီကသိုဏ်းဝန်းကို အာရုံပြု၍ ရသော(ပထဝီ ကသိဏ)ဈာန်
(ခ) အာပေါကသိုဏ်းဝန်းကို အာရုံပြု၍ ရသော(အာပေါ ကသိဏ)ဈာန်
(ဂ) တေဇောကသိုဏ်းဝန်းကို အာရုံပြု၍ ရသော(တေဇော ကသိဏ)ဈာန်
(ဃ) ဝါယောကသိုဏ်းဝန်းကို အာရုံပြု၍ ရသော(ဝါယော ကသိဏ)ဈာန်
(င) နီလကသိုဏ်းဝန်းကို အာရုံပြု၍ ရသော(နီလ ကသိဏ)ဈာန်
(စ) ပီတကသိုဏ်းဝန်းကို အာရုံပြု၍ ရသော(ပီတ ကသိဏ)ဈာန်
(ဆ) လောဟိတကသိုဏ်းဝန်းကို အာရုံပြု၍ ရသော(လောဟိတ ကသိဏ)ဈာန်
(ဇ) သြဒါတကသိုဏ်းဝန်းကို အာရုံပြု၍ ရသော(ဩဒါတ ကသိဏ)ဈာန်အားဖြင့် ရှစ်မျိုး ခွဲ၍ ပြတော်မူ၏၊

(အထူးမှတ်ရန်မှာ မဟာသကုလုဒါယီသုတ်၌ ဝိညာဏကသိုဏ်း အာကာသကသိုဏ်းနှစ်ပါးကို ထည့်၍ ဆယ်ပါး ပြတော်မူ၏၊ ဝိညာဏကသိုဏ်းသည် အရူပဈာန်၌ ပါဝင်နေ၍ ဤနေရာ၌ ပြတော်မမူ၊ အာကာသ ကသိုဏ်းကား ရူပဈာန်, အရူပဈာန် နှစ်မျိုးရောနေသဖြင့် ဤနေရာ၌ ပြတော်မမူ၊ အာလောကကသိုဏ်းမှာမူ ဩဒါတကသိုဏ်း၌ ပါဝင်ပြီးဖြစ်၍ သီးခြားပြတော် မမူချေ။)

ထိုရှစ်ပါးတို့တွင် ပထဝီကသိဏဈာန်ကိုလည်း ဝိတက် ဝိစာရဈာန်အင်္ဂါ နှစ်ပါးကို တပြိုင်နက် လွန်သော (စတုက္ကနည်း) ဈာန်လေးမျိုး၊ ဈာန်အင်္ဂါငါးပါးတွင် တပါးစီလွန်သော (ပဉ္စကနည်း) ဈာန်ငါးမျိုးဟူ၍ ၉-မျိုးခွဲ၍ ပြတော်မူ၏။

ပဋိပဒါလေးပါးဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားပုံ

ထို ၉-မျိုးတို့တွင် တမျိုးတမျိုးကိုလည်း- ပဋိပဒါလေးပါးဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဝေဖန် ဟောကြားတော်မူသည်။

(က) ဆင်းရဲစွာ ကျင့်ရပြီးလျှင် နုံ့နှေးသော ဘာဝနာဉာဏ်ရှိသော ဒုက္ခပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညဈာန်။
(ခ) ဆင်းရဲစွာကျင့်ရသော်လည်း လျင်မြန်သော ဘာဝနာဉာဏ်ရှိသော ဒုက္ခပဋိပဒါခိပ္ပါဘိညဈာန်။
(ဂ) ချမ်းသာစွာ ကျင့်ရသော်လည်း နုံ့နှေးသော ဘာဝနာဉာဏ်ရှိသော သုခပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညဈာန်။
(ဃ) ချမ်းသာစွာ ကျင့်ရပြီးလျှင် လျင်မြန်သော ဘာဝနာဉာဏ်ရှိသော သုခပဋိပဒါခိပ္ပါဘိညဈာန်

ဟူ၍ အကျင့်(ပဋိပဒါ) သက်သက်အားဖြင့် လေးမျိုးခွဲ၍ ပြတော်မူ ပြန်သည်။

အာရုံလေးပါးတို့ဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားပုံ

တဖန် အာရုံလေးပါးတို့ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဟောတော်မူသည်။

(က) လေ့လာမှုအားနည်း၍ ကျဉ်းသောကသိုဏ်းဝန်းအာရုံရှိသော ပရိတ္တ ပရိတ္တာရမ္မဏဈာန်။
(ခ) လေ့လာမှုအားနည်း၍ ကျယ်သောကသိုဏ်းဝန်းအာရုံရှိသော ပရိတ္တ အပ္ပမာဏာရမ္မဏဈာန်။
(ဂ) လေ့လာမှုအားကြီး၍ ကျဉ်းသောကသိုဏ်းဝန်းအာရုံရှိသော အပ္ပမာဏ ပရိတ္တာရမ္မဏဈာန်။
(ဃ) လေ့လာမှုအားကြီး၍ ကျယ်သောကသိုဏ်းဝန်းအာရုံရှိသော အပ္ပမာဏ အပ္ပမာဏာရမ္မဏဈာန်

ဟူ၍ အာရုံသက်သက်အားဖြင့် လေးမျိုးခွဲ၍ ပြတော်မူပြန်သည်။

ပဋိပဒါလေးပါးနှင့် အာရုံလေးပါးတို့ကို ရောနှော၍ ၁၆-ပါးနည်းဖြင့် ဟောကြားသည့် သောဠသက္ခတ္တုကနည်း

တဖန်—

အကျင့် (ပဋိပဒါ) လေးပါးတို့တွင် တပါးတပါး၌ အာရုံလေးပါးစီ ထည့်၍ ၁၆-မျိုး သောဠသက္ခတ္တုကနည်း ́ခွဲ၍ ဟောတော်မူပြန်သည်။

လုပ်ငန်းစဉ်အားဖြင့် ဈာန်ကိုရအောင် ကြိုးစားကြသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အကျင့်သက်သက်ဖြင့်လည်း ကြိုးစား၍ မရပါ၊ အာရုံသက်သက်ဖြင့်လည်း ကြိုးစား၍ မရပါ၊ အာရုံ ပဋိပဒါနှစ်မျိုးစုံဖြင့် ကြိုးစားမှ ရနိုင်သည်ဟု သိစေတော်မူလို၍ ဤသောဠသက္ခတ္တုကနည်းကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

၂-အဘိဘာယတနဈာန် ၈-မျိုး

အဘိဘာယတနဈာန်ကိုလည်း---

(က) ကျဉ်းသောကသိုဏ်းဝန်းအာရုံကို လွှမ်းမိုး၍ရသောဈာန်(ပရိတ္တာရူပ)။

(ခ) ကျဉ်းသော ကောင်းသော ကသိုဏ်းဝန်းအဆင်းအာရုံ မကောင်းသော ကသိုဏ်းဝန်း အဆင်းအာရုံတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ ရသောဈာန်(ပရိတ္တသုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏရူပ)။

(ဂ) ကျယ်သောကသိုဏ်းဝန်းအာရုံကို လွှမ်းမိုး၍ ရသောဈာန်(အပ္ပမာဏရူပ)။

(ဃ) ကျယ်သော ကောင်းသော ကသိုဏ်းဝန်းအဆင်းအာရုံ မကောင်းသောကသိုဏ်းဝန်း အဆင်းအာရုံတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ ရသောဈာန်(အပ္ပမာဏသုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏရူပ)၊

(င) နီလ၊ (စ)ပီတ၊ (ဆ) လောဟိတ၊

(ဇ) ဩဒါတ ကသိုဏ်းလေးပါးတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ ရသော ဈာန်အားဖြင့် ရှစ်မျိုးခွဲခြား၍ ပြတော်မူပြန်သည်။

ထိုရှစ်ပါးတို့တွင် တမျိုးတမျိုး၌ ပဌမဈာန် စသော ဈာန်လေးပါး (စတုက္ကနည်း)၊ ဈာန်ငါးပါး (ပဉ္စကနည်း) အားဖြင့် ၉-မျိုးခွဲခြား၍ ဟောတော်မူပြန်သည်။

ထို ၉-မျိုးတို့တွင် တမျိုးတမျိုးကိုလည်း ပဌမ အဘိဘာယတနဈာန်မှ စတုတ္ထအဘိဘာယတနဈာန်အထိ လေးပါးတို့၌ အကျင့် ပဋိပဒါသက်သက် လေးပါးနည်း၊ အာရုံသက်သက် နှစ်ပါးနည်း၊ အကျင့် အာရုံရောသော ရှစ်ပါးနည်း အဋ္ဌက္ခတ္တုက အားဖြင့် ခွဲခြား၍ ဟောတော်မူပြန်သည်၊

(အမှန်အားဖြင့် ဤအဘိဘာယတန လေးပါး ပြဆိုသော အခန်းကို လေ့လာစိစစ်လျှင် ပဋိပဒါလေးပါးနှင့် အာရုံ လေးပါးစုံသည်ကို တွေ့ရမည် ဖြစ်သည်၊ သို့သော် အာရုံလေးပါးကို နှစ်ပါးစီခွဲ၍ ရှစ်ပါးနည်း အဋ္ဌက္ခတ္တုက ဒေသနာကို ဟောတော်မူသည်)။

ကြွင်းသော နီလ ပီတစသော အဘိဘာယတန လေးပါးတို့၌ကား ကသိဏဈာန်နှင့်နည်းတူ သောဠသက္ခတ္တုက ဒေသနာကိုပင် ဟောတော်မူသည်။

ဤအဘိဘာယတနဈာန်ကား ဟောနည်း ရှုပ်ထွေးရုံမက အဓိပ္ပါယ်လည်း အသိခက်လှသည်၊ အဘိဘာယတန ဈာန်ကို အာရုံကို လွှမ်းမိုး၍ ရသောဈာန်ဟု သဒ္ဒါနည်းအားဖြင့် အနက် ပြန်ဆိုကြသည်၊ လွှမ်းမိုးပုံကိုလည်း အစာကြေလွယ်သောသူသည် အနည်းငယ်မျှသော ထမင်းကို ရသော် တလုတ်တည်းဖြင့် ကုန်အောင်စားဘိ သကဲ့သို့ ကသိုဏ်းဝန်းအာရုံ ကျဉ်းသော် ထိုအာရုံကို လွှမ်းမိုး၍ ဈာန်ဝင်စားနိုင်၏ ဟူ၍၎င်း၊ အစားကြူးသော သူသည် ထမင်းတပန်းကန်ကို ရသော်လည်း များသည်မထင်၊ နောက်တပန်းကန် ပေးသော်လည်း ကုန်အောင် စားနိုင်ဘိသကဲ့သို့ ကသိုဏ်းဝန်းအာရုံ ကျယ်သော် ထိုအာရုံကိုလည်း လွှမ်းမိုး၍ ဈာန်ဝင်စားနိုင်၏ ဟူ၍၎င်း ဥပမာတို့ဖြင့် ဖွင့်ဆိုကြပေသည်။

အချုပ်အားဖြင့် အဘိဘာယတနဈာန်ဟူသည် ဉာဏ်အလွန်ထက်မြက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကသိုဏ်းနိမိတ် ထင်သည်နှင့် တပြိုင်နက် တမုဟုတ်ချင်းရသော ဈာန်မျိုးပင်ဖြစ်ပါသည်။

၃-ဝိမောက္ခဈာန်

ကိလေသာရန်သူတို့မှ ကောင်းစွာကျွတ်လွှတ်၍ ကသိုဏ်းဝန်းအာရုံ၌ ကောင်းစွာ မွေ့လျော်သော ဝိမောက္ခဈာန် ကိုလည်း --

(က) ကိုယ်တွင်းကိုယ်ပ နှစ်ဌာနလုံး၌ရှိသော ကသိုဏ်းဝန်းတို့ကို အာရုံပြု၍ရသောဈာန် (ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ)။

(ခ) ကိုယ်ပ၌ရှိသောကသိုဏ်းဝန်းတို့ကိုသာ အာရုံပြု၍ရသောဈာန်(ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ)။

(ဂ) အလွန်စင်ကြယ် တောက်ပသော ဝဏ္ဏကသိုဏ်းတို့ကို အာရုံပြု၍ရသော ဈာန်ဟူ၍ သုံးမျိုးခွဲခြား၍ ပြတော်မူသည် (သုဘ)။

ဤဝိမောက္ခဈာန် သုံးမျိုး၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော ကသိဏဈာန်၌ကဲ့သို့ အာရုံနှင့် ပဋိပဒါနှစ်မျိုး ရောနှော မြှောက်ပွါးသော ၁၆-ပါးနည်း သောဠသက္ခတ္တုက ဒေသနာပင်ဖြစ်ပါသည်။

ဤ ဝိမောက္ခဈာန်၌ ဝိမောက္ခသဒ္ဒါကို ရန်သူ ကိလေသာတို့မှ ကောင်းစွာ ကျွတ်လွတ်၍ ကသိုဏ်းဝန်းအာရုံတို့၌ ကောင်းစွာ ပျော်မွေ့သောဈာန်ဟု အနက်ပြန်ဆိုကြသည်၊ ဤသို့ ပြန်ဆိုသော် အခြားသောဈာန်တို့သည်လည်း ကိလေသာတို့မှ ကျွတ်လွတ်သောဈာန်တို့ပင် ဖြစ်သည်ကို စဉ်းစားမိလာမည်၊ ထိုမှတဆင့်တက်၍ အခြားသော ဈာန်တို့သည်လည်း အာရုံကို လွှမ်းမိုး၍ ရသောဈာန်တို့ပင်ဖြစ်သည်ဟု အဘိဘာယကနဈာန်ကိုပါ စဉ်းစားမိ လာမည်။

အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ကသိဏဈာန်ဟူသော အမည်၊ အဘိဘာယတနဈာန်ဟူသော အမည်၊ ဝိမောက္ခဈာန် ဟူသော အမည်တို့သည် ရူပါဝစရဈာန်တခုတည်း၏ အမည်တို့သာ ဖြစ်ကြပါသည်၊ ဤသို့ အမည်ကွဲပြား ရခြင်းမှာ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာ အာရုံ သတ္တိတို့ကို စွဲ၍ ကွဲပြားရခြင်း ဖြစ်သည်။

အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံ ပျံ့နှံ့ ပြည့်ဝသော အဝန်းအဝိုင်း ကသိုဏ်းအာရုံတို့ကိုစွဲ၍ ဖြစ်သည့် အနက်သဘောအားဖြင့် ကသိဏဈာန်၊ လွှမ်းမိုးနိုင်သော၊ ဝါ-တမုဟုတ်ချင်း ဈာန်ရနိုင်သော ဘာဝနာအထူးကိုစွဲ၍ လွှမ်းမိုးသော အနက် အားဖြင့် အဘိဘာယတနဈာန်၊ ကိလေသာတို့မှ ကျွတ်လွတ်ပုံမှာ အခြားဈာန်တို့ထက် ထူးကဲသည်ကိုစွဲ၍ ကျွတ်လွတ်သောအနက်သဘောအားဖြင့် ဝိမောက္ခဈာန်ဟု ခွဲခြား၍ ဟောတော်မူရပါသည်။

ဤအဘိဘာယတနဈာန်နှင့် ဝိမောက္ခဈာန်တို့၏ အဓိပ္ပါယ် အပြည့်အစုံကိုကား-- -
၁။ ဒီဃနိကာယ် သုတ်ပါထေယျပါဠိ စာမျက်နှာ ၂၁၅
၂။ မဇ္ဈိမနိကာယ် မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသပါဠိ စာမျက်နှာ ၂၀၅
၃။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် အဋ္ဌကနိပါတ်ပါဠိ စာမျက်နှာ ၂၁၅

၎င်းနိကာယ်သုံးရပ် အပြင် အခြားသော ပါဠိ အဋ္ဌကထာ ဋီကာတို့နှင့်တကွ ကျယ်ဝန်းစွာတင်ပြပါမှ ပြည့်စုံ ပေလိမ့်မည်၊ ဤနေရာ၌ကား အဘိဓမ္မာရတနာသိုက်ကြီးကို တူးဖော်ရန် နိဒါန်းပျိုးခြင်းမျှသာဖြစ်ပါသတည်း။

ဗြဟ္မဝိဟာရဈာန် ၄-ပါး

၄ ဗြဟ္မဝိဟာရဈာန်၊ ၅-အသုဘဈာန်တို့၌လည်း ၁၆-ပါးနည်း(သောဠသက္ခတ္တုက)ဒေသနာပင် ဖြစ်ပါသည်။

ရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်ကို ဈာန်ဟု ခေါ်ရပုံ

ရူပါဝစရကုသိုလ် ပဌမဈာန်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာပုံအခန်းကို လေ့လာစိစစ်လျှင် ပဌမ မဟာကုသိုလ်စိတ်၌ ဟောတော်မူခဲ့သော ဖဿပဉ္စမက စသောနည်း ၇-နည်း၊ အမြဲယှဉ်သော စေတသိက် ၅၆-ပါးသော တရား တို့ကိုပင် တွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။ သို့သော် အာရုံ ကွဲပြားသည်၊ ပဌမ မဟာကုသိုလ်စိတ်၌ အာရုံ ၆-ပါးတို့တွင် တပါးပါးကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြခဲ့သည်။ ဤရူပါဝစရကုသိုလ် ပဌမဈာန်စိတ်၌ကား ပထဝီကသိုဏ်းဝန်း စသော ပညတ်တရားတို့ကိုသာ အာရုံ ပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြထားသည်။

ထို့ပြင် ဤရူပါဝစရကုသိုလ် ပဌမဈာန်စိတ်၌ ဖဿဘေဒ စသော ၅၆-ပါးသော တရားအားလုံးတို့ အမြဲ ယှဉ်ကြပါလျက် ဝိတက် ဝိစာရ ပီတိ သုခ ဧကဂ္ဂတာတို့နှင့် ယှဉ်သည်ကိုသာ ဦးစားပေး၍ ပြထားသည်ကို အံ့ဩစွာတွေ့မြင်ကြရသည်၊ ဤသို့တွေ့မြင်ရသဖြင့် ပဌမဈာန်ရရေး၌ ဣန္ဒြေ မဂ္ဂင် ဗိုလ် စသောတရားတို့ထက် ဤ တရားငါးပါးတို့က ခေါင်းဆောင်အဖြစ်ဖြင့် ပါဝင်ရပုံကို သတိပြုမိလာသည်။ ဈာန်လုပ်ငန်းကို လေ့လာ ကြည့်လျှင် ဤတရားငါးပါးတို့ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ရပုံမှာလည်း ပေါ်လွင်လာပေမည်။

(က) ဈာန်လုပ်ငန်းဟူသည် ပထဝီကသိုဏ်းဝန်းစသော အာရုံတခုခု၌ စူးစိုက်ကြည့်ရှုလေ့လာ ပွါးများနေသော လုပ်ငန်းပင်ဖြစ်သည်၊ ယင်းသို့ ကသိုဏ်းဝန်းကို ကြည့်ရှုလေ့လာရာ၌ ပြေးသွားနေသော စိတ်ကို ကသိုဏ်းဝန်း အာရုံပေါ်သို့ မရောက် ရောက်အောင် တင်ပေးရမည့် ကိစ္စသည် ပဌမ အရေးအကြီးဆုံးကိစ္စ ဖြစ်သည်၊ ယင်း ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်နိုင်သောတရားကား ဝိတက် ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် ဝိတက်ကို ဈာန်လုပ်ငန်း၌ ခေါင်းဆောင် တရားတပါးအဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။

(ခ) ကသိုဏ်းဝန်းသို့ ရောက်နေသောစိတ်ကို အခြားအာရုံသို့ ပြေးမသွားစေပဲ အာရုံကို ထပ်တလဲလဲ သုံးသပ်နေမှု ကိစ္စသည် ဒုတိယအရေးအကြီးဆုံးကိစ္စဖြစ်သည်၊ ယင်းကိစ္စကို ဆောင်ရွက်နိုင်သော တရားကား ဝိစာရ ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် ဝိတက်၏အခြားမဲ့၌ ဝိစာရကို ဟောတော်မူသည်။

(ဂ) ကသိုဏ်းဝန်းသို့ရောက်နေသောစိတ်သည် ယင်းအာရုံ၌ စိတ်ပျက်ငြီးငွေ့မှုမရှိပဲ နှစ်သိမ့်နေမှသာလျှင် ဝိစာရက ကြာရှည်စွာ သုံးသပ်နေနိုင်မည်၊ နှစ်သိမ့်မှုမရှိက ထိုအာရုံမှ ပြောင်းရွှေ့ သွားမည်၊ ယင်းကိစ္စကို ပီတိက ဆောင်ရွက်နိုင်သည်၊ ထို့ကြောင့် ဝိစာရ၏ အခြားမဲ့၌ ပီတိကို ဟောတော်မူသည်။

(ဃ) ယင်းသို့ ကြည့်ရှုပွါးများနေသော ကသိုဏ်းဝန်းအာရုံကို နှစ်သိမ့်နေမှသာလျှင် ဤသို့ နေရခြင်းသည် ချမ်းသာစွတကားဟု ချမ်းသာမှုဖြစ်လာမည်၊ ယင်းကိစ္စကို သုခက ဆောင်ရွက်နိုင်သည်၊ ထို့ကြောင့် ပီတိ၏ အခြားမဲ့၌ သုခကို ဟောတော်မူရသည်။

(င) ယင်းသို့ ကသိုဏ်းဝန်းအာရုံ၌ ချမ်းသာတွေ့နေမှသာလျှင် စိတ်သည် အခြားအာရုံသို့ မပြေးသွားတော့ပဲ တည်ငြိမ်မှု ဖြစ်လာမည်၊ ယင်းကိစ္စကို သမာဓိက ဆောင်ရွက်နိုင်သည်၊ ထို့ကြောင့် သုခ၏အခြားမဲ့၌ ဧကဂ္ဂတာကို ဟောတော်မူရသည်၊

ဤသို့ဈာန်လုပ်ငန်း၏ အာရုံသို့ ကပ်၍ရှုတတ်သော သဘောတရားများကို လေ့လာကြည့်သော် ၅၆-ပါးသော တရားတို့တွင် ဤတရားငါးပါးကိုသာ ဈာန်ဟုခေါ်ရုပုံမှာ ပေါ်လွင်လာသည်။

ဤသို့ဝိတက်စသော ဈာန်အင်္ဂါ ၅-ပါးတို့သည် အာရုံကို စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုခြင်းဟူသော ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ကြသည်၊ ဘာဝနာ၏အာရုံ၌ စိတ်ကို နှစ်နှစ်ခြိုက်ခြိုက် အမြစ်စိုက်၍ နေအောင် ဆောင်ရွက် စီမံကြသော တရားစုဖြစ်ကြသည်၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဤငါးပါးသော တရားတို့ကို ဈာန်ဟုခေါ်ရလေသည်။

ထို့ပြင် ဝိတက် ဝိစာရ ပီတိ သုခ ဧကဂ္ဂတာတို့သည် ဈာန်ကုသိုလ်တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူဖြစ်သော နီဝရဏတို့ကို လောင်ကျွမ်းရှို့မြှိုက်ပယ်ရှားသည့် ဈာပနကိစ္စကိုလည်း ဆောင်ရွက်ကြပြန်သည်။ ဤသို့ ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူတို့၏ အနှောင့်အရှက်တို့ကို သုတ်သင်ပယ်ခွင်းနိုင်မှသာလျှင် ဘာဝနာ၏အာရုံ၌ စိတ်ကို ငြိမ်သက်စွာ ထားနိုင်ပေမည်။ ဝိတက်စသည့် ဈာန်အင်္ဂါငါးပါးတို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူ နီဝရဏတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ရှို့မြှိုက်ပယ်ရှားကြသည်။

ဝိတက်သည် ထိန မိဒ္ဓ နီဝရဏကို လောင်ကျွမ်းပယ်ရှားသည်၊ ဝိတက်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူသည် ထိန မိဒ္ဓနီဝရဏပင်ဖြစ်သည်၊ ထိနမိဒ္ဓသည် ထိုင်းမှိုင်းလေးလံ ငိုက်မျဉ်းဆုတ်နစ်သော သဘောတရားဖြစ်သည်။ အကြံအစည်ကင်းမဲ့သူ လူပျင်းလူထိုင်းများနှင့် တူ၏၊ ဝိတက်ကား သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို အာရုံတခုခုသို့ ရောက်၍နေအောင် မနားမနေ တင်ပေးတတ်သော သဘောတရားဖြစ်သည်၊ အကြံအစည် အလေ့အကျင့် များသူနှင့် တူ၏၊

ထို့ကြောင့် ထိနမိဒ္ဓနှင့်ဝိတက်သည် ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သဖြင့် ဝိတက်ဈာနင်က ထိနမိဒ္ဓ နီဝရဏကို စိတ်ဝီထိအစဉ်သို့ မဝင်လာနိုင်အောင် ရှို့မြှိုက်ပယ်ရှားလေသည်၊ ဘာဝနာ၏အာရုံသို့ စိတ်ကို အတွင် မောင်းနှင်ရိုက်စိုင်းပေးနေသော ဝိတက်သည် ပျင်းရိလိမ်လစ် ဆုတ်နစ်ထိုင်းမှိုင်းစေတတ်သော ထိန မိဒ္ဓကို အတင်း သတ်ဖြတ် ရှို့မြှိုက်လေသည်။

ဝိစာရသည် ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏကို လောင်ကျွမ်းပယ်ရှားသည်၊ ဝိစာရ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူသည် ဝိစိကိစ္ဆာ နီဝရဏပင်ဖြစ်သည်၊ ဝိစိကိစ္ဆာသည် အာရုံတခု၌ ကောင်းစွာမတည်နိုင် မဆုံးဖြတ်နိုင်ပဲ ယုံမှားသံသယ စိတ်နှစ်ခွဖြစ်စေသော သဘောတည်း၊ ထို့ကြောင့် ဝိတက်၏ တင်ပေးမှုကြောင့် အာရုံပေါ်သို့ တက်ရောက် နေသော စိတ်ကို ဝိစိကိစ္ဆာ နှောင့်ရှက်သဖြင့် ထိုအာရုံမှဆုတ်နစ်ရပေမည်၊ ဝိစာရမှာမူကား သမ္ပယုတ် တရားတို့ကို ရောက်ပြီးရာအာရုံမှ မခါထွက်နိုင်အောင် ထိုအာရုံကို ထပ်တလဲလဲ စွဲမြဲစွာ သုံးသပ်ခြင်းပေတည်း၊

ထို့ကြောင့် ဝိစိကိစ္ဆာနှင့် ဝိစာရတို့သည် ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သဖြင့် ဝိစာရဈာနင်က ဝိစိကိစ္ဆာ နီဝရဏကို စိတ်ဝီထိအစဉ်သို့ မဝင်လာနိုင်အောင် ရှို့မြှိုက်ပယ်ခွါရလေသည်၊ အဖန်ဖန်သုံးသပ်ခြင်းကိစ္စကို ပြုခြင်းဖြင့် ဘာဝနာမှု၌ အဆင့် ဆင့်ကြည်လင်အောင် ဆောင်ရွက်သော ဝိစာရသည် စိတ်ကိုနှစ်ခုပြု၍ နောက်ကျ မှေးမှိန်စေတတ်သော ဝိစိကိစ္ဆာကို အတင်းသတ်ဖြတ် ရှို့မြိုက်လေသည်။

ပီတိသည် ဗျာပါဒနီဝရဏကို လောင်ကျွမ်းပယ်ရှားသည်၊ ပီတိ၏ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူသည် ဗျာပါဒ နီဝရဏပင်ဖြစ်သည်၊ ဗျာပါဒသည် တရားကိုယ်အားဖြင့် ဒေါသပင်ဖြစ်သဖြင့် ခက်ထန် ကြမ်းတမ်း၍ အာရုံကို မနှစ်သက်နိုင်သော သဘောတည်း၊ ထို့ကြောင့် ဝိစာရက အထပ်ထပ် သုံးသပ်နေသော်လည်း ဗျာပါဒ နှောင့်ရှက်၍ အာရုံကို မနှစ်သက်လျှင် ကြာရှည်စွာ သုံးသပ်ချင်မည် မဟုတ်ချေ၊ ပီတိကား အာရုံကို နှစ်နှစ်ခြိုက်ခြိုက် နှစ်သက်တတ်သော သဘောတည်း၊

ထို့ကြောင့် ဗျာပါဒနှင့်ပီတိသည် ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သဖြင့် ပီတိဈာနင်က ဗျာပါဒနီဝရဏကို စိတ်ဝီထိအစဉ်သို့ မဝင်လာနိုင်အောင် ရှို့မြှိုက်ပယ်ရှားရလေသည်၊ စိတ်ကိုရွှမ်းစို ရွှင်လန်းအောင် ဖျော်ဖြေနိုင်သော ပီတိသည် စိတ်ကိုငြီးငွေ့ ခြောက်သွေ့အောင် ပြုတတ်သော ဗျာပါဒကို အတင်း သတ်ဖြတ် ရှို့မြှိုက်လေသည်။

သုခသည် ဥဒ္ဓစ္စ ကုက္ကုစ္စနီဝရဏကို လောင်ကျွမ်းပယ်ရှားသည်၊ သုခ၏ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူသည် ဥဒ္ဓစ္စ ကုက္ကုစ္စ နီဝရဏပင်ဖြစ်သည်၊ ဥဒ္ဓစ္စသည် မငြိမ်မသက် တုန်လှုပ်လွင့်ပါးခြင်း သဘောဖြစ်၍ ကုက္ကုစ္စမှာ နောင်တတဖန် ပူပန်ခြင်းသဘောတည်း၊ ထို့ကြောင့် ဘာဝနာ၏အာရုံ၌ စိတ်အစဉ်က နှစ်သက်အားရ ပီတိကျနေသော်လည်း သာယာဖွယ်အရသာ မပေါ်လျှင် ငြိမ်သက်အေးချမ်းစွာ တည်နေနိုင်မည် မဟုတ်ချေ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ နှောင့်ရှက်မှုကြောင့် မငြိမ်မသက်ပူပန်၍ အမြန်ပင်အာရုံမှ ခွါထွက်ခဲ့ရပေမည်၊ သုခမှာမူကား အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားလျက် ငြိမ်သက်ဧမြခြင်းသဘောပေတည်း၊

ထို့ကြောင့် ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနှင့် သုခတို့သည် ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သဖြင့် သုခဈာနင်က ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ နီဝရဏကို ရှို့မြှိုက်ပယ်ရှားလေသည်၊ ငြိမ်းချမ်းသာယာခြင်းကို ပြုတတ်သော သုခသည် မငြိမ်မသက် မအေး မချမ်း ပူပန်ခြင်းကိုပြုတတ်သော ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနီဝရဏကို အတင်းသတ်ဖြတ် ရှို့မြှိုက်လေသည်။

သမာဓိသည် ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏကို လောင်ကျွမ်းပယ်ရှားသည်၊ သမာဓိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူသည် ကာမစ္ဆန္ဒ နီဝဏပင်ဖြစ်သည်၊ ကာမစ္ဆန္ဒသည် ကာမဂုဏ်ကို နှစ်သက်တတ်သော လောဘ တဏှာပင်ဖြစ်သည်၊ နှစ်သက်ဖွယ်အာရုံ ကာမဂုဏ်နောက်သို့ လိုက်စား၍ စိတ်ဓာတ်ကို ထကြွ လှုပ်ရှားစေသော သဘောတည်း၊ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏက နှောင့်ရှက်လျှင် စိတ်ဓာတ်ချောက်ချား တုန်လှုပ်သဖြင့် ကသိုဏ်းအာရုံမှ စိတ်အစဉ် ခါထွက်ခဲ့ရပေမည်၊ သမာဓိဟုခေါ်သော ဧကဂ္ဂတာ မူကား အာရုံ၌ မြဲမြံစွာတည်သော သဘောပေတည်း၊

ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏနှင့် ဧကဂ္ဂတာသည် ဖြောင့်ဖြောင့်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သဖြင့် ဧကဂ္ဂတာဈာနင်က ကာမစ္ဆန္ဒ နီဝရဏကို စိတ်ဝီထိအစဉ်မှာ မပါဝင်နိုင်အောင် ရှို့မြှိုက်ပယ်ရှားလေသည်၊ စိတ်ကို အာရုံ၌ အတင်းမြဲမြံစွာ စိုက်ထားသော ဧကဂ္ဂတာသည် ထကြွလှုပ်ရှား ချောက်ချားတတ်သော ကာမစ္ဆန္ဒကို အတင်းသတ်ဖြတ် ရှို့မြှိုက် လေသည်။

ပဉ္စကနည်း

စိတ်ယှဉ် စေတသိက်ယှဉ်

(က) ပဌမဈာန်၌ မဟာကုသိုလ် ပဌမစိတ်၌ကဲ့သို့ ဖဿစသော ၅၆-ပါးသော တရားအားလုံးပင် ယှဉ်ကြသည်ကို တွေ့ရသည်။

(ခ) ဒုတိယဈာန်၌ ပဌမဈာန်၌ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ခဲ့သော ဝိတက် မယှဉ်သည်ကို တွေ့ရမည်၊ ပဌမဈာန်မရမီက ကသိုဏ်းအာရုံသို့ စိတ်ကို မရောက် ရောက်အောင် တင်ပေးမှု ဝိတက်၏ တာဝန်သည် အရေးကြီးသည်ကား မှန်ပေသည်၊ ပဌမဈာန်ရပြီး၍ ဒုတိယဈာန် ရရန် ကြိုးစားသောအခါ အလေ့အကျင့်များပြီးဖြစ်၍ စိတ်ကို အာရုံသို့ တင်ပေးမှု ဝိတက် ကိစ္စသည် မလိုသကဲ့သို့ ဖြစ်လာသည်၊ ဒုတိယဈာန်ရသောအခါ တကယ်အားဖြင့် လည်း မလိုတော့ပါ၊ ထို့ကြောင့် ဒုတိယဈာန်၌ ဝိတက်မယှဉ်ဟု ဟောတော်မူသည်။

(ဂ) တတိယဈာန်၌ ဝိတက် ဝိစာရ နှစ်ပါးစုံ မယှဉ်သည်ကို တွေ့ရမည်၊ တတိယဈာန်ရရန် ကြိုးစားသောအခါ ဝိတက်မရှိသော်လည်း ဝိစာရက အာရုံကို ထပ်တလဲလဲ သုံးသပ်ဖန်များသော် စိတ်သည် တည်ငြိမ်၍လာသည်၊ တခုတည်းသော အာရုံ၌ စိတ်တည်ငြိမ်လာသောအခါ ယင်း အာရုံကို ထပ်တလဲလဲ သုံးသပ်ရေး ပိစာရကိစ္စ သည်လည်း မလိုသကဲ့သို့ ဖြစ်လာပြန်သည်၊ တတိယ ဈာန်ရသောအခါ တကယ်အားဖြင့်လည်း မလိုတော့ပါ၊ ထိုကြောင့် တတိယဈာန်၌ ဝိတက် ဝိစာရ မယှဉ်ဟု ဟောတော်မူရသည်။

(ဃ) စတုတ္ထဈာန်၌ ပီတိလည်း မယှဉ်သည်ကို တွေ့ရမည်၊ ဝိတက် ဝိစာရမျှပင် မရှိသော စိတ်သည် အလွန် တည်ငြိမ်၍ နေသည်၊ တည်ငြိမ်သည် ဆိုသော်လည်း အာရုံကို မလွှတ်ချင်လောက်အောင် နှစ်သိမ့်မှု ပီတိ ရှိနေသဖြင့် အစွမ်းကုန် မတည်ငြိမ်ပဲ ဖြစ်နေသည်၊ စိတ်အစွမ်းကုန် တည်ငြိမ်လာရန် နှစ်သိမ့်မှု ပီတိကိုလည်း ပယ်စွန့်ရလေသည်၊ ပီတိ မရှိသော ချမ်းသာသည် လောကီချမ်းသာတကာတို့တွင် အမွန်မြတ်ဆုံး ချမ်းသာ, အတုမဲ့ချမ်းသာ ဖြစ်လာလေသည်၊ ထို့ကြောင့် စတုတ္ထဈာန်၌ ပီတိလည်း မယှဉ်ဟု ဟောတော်မူသည်။

(င) ပဉ္စမဈာန်၌ သုခလည်း မယှဉ်သည်ကို တွေ့ရမည်၊ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဈာန်လုပ်ငန်း ဟူသည် စိတ်ကို အစွမ်းကုန် တည်ငြိမ်အောင် လုပ်သော လုပ်ငန်းဖြစ်သည်၊ အမွန်မြတ်ဆုံး အချမ်းသာဆုံးဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန် ချမ်းသာ၌ တွယ်တာနေပါက အစွမ်းကုန် တည်ငြိမ်မှု မဖြစ်သေးပါ၊ စိတ်တည်ငြိမ်မှု အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရန် ယင်းချမ်းသာမှု သုခကိုလည်း ပယ်စွန့်ရလေသည်၊ ချမ်းသာမှု သုခမျှပင် မရှိသောစိတ်သည် အစွမ်းကုန် တည်ငြိမ်လေတော့သည်၊ အပြစ်အမျိုးမျိုးမှ ကင်းစင်သော လမင်းကဲ့သို့ အစွမ်းကုန် သန့်ရှင်း ကြည်လင်လေတော့သည်၊ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက်သော အရောင်များ ထွက်လေတော့သည်၊ ထို့ကြောင့် ပဉ္စမဈာန်၌ သုခလည်း မယှဉ်သည်ကို ဟောတော်မူရသည်၊ ဤကား စိတ်ယှဉ် စေတသိက်များကို မူတည်၍ သဘာဝ ဆိုက်အောင် လေ့လာ၍ရသော နည်းမျှသာ ဖြစ်ပါသည်။

ကာမာဝစရ ကုသိုလ်ပဌမစိတ်ကို စစ်ဆင်ရေး ဥပမာတို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်၍ တင်ပြသကဲ့သို့ ဤရူပါဝစရ ကုသိုလ်စိတ်၌လည်း တင်ပြရမည့်တာဝန်ကား သိမ်မွေ့လှပေသည်၊ သို့သော် ဤရူပါဝစရ ဒုတိယဆင့် တော်လှန်ရေး စစ်ဆင်ပုံကို ကြည့်လျှင် ပဌမတော်လှန်ရေး၌ ပါဝင်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသော တပ်မကြီး ၁၇- တပ်တို့ပင် ဖြစ်နေသည်ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်၊ တပ်မတော်သား အားလုံးလည်း အစုံအလင် ပါဝင်လာကြသည်ကို တွေ့မြင် ကြရမည်၊ ရင့်ကျက်လာသည်ကား ဤဒုတိယဆင့် တော်လှန်ရေး၌ တပ်မတော်သားတိုင်း မိုးပျံမြေလျှိုး၍ တိုက်ပွဲဝင်နိုင်သော ကမ္ဘာကျော် အာဇာနည် တပ်သားကောင်းကြီးများ ဖြစ်လာသည်ကို အံ့ဩစွာ တွေ့မြင် ကြရသည်။

ဤဒုတိယဆင့် တော်လှန်ရေးတိုက်ပွဲ၌ သမထ ဝိပဿနာ အနုမြူတပ်ကြီးများပါဝင်သော်လည်း အကုသိုလ် သူပုန်ကို အမြစ်ပါမကျန် ပြုတ်ပြုတ်ပြုန်းအောင် ချေမှုန်းနိုင်သော ဝိပဿနာ အနုမြူ ဗုံးကြီးများကို မသုံးစွဲ သေးပဲ အကုသိုလ်တပ်သားတို့ ကျူးကျော်စော်ကားမှု မပြုဝံ့အောင် မှတ်သားလောက်ရုံ နယ်ကန့်သတ်၍ သမထ အနုမြူဗုံး အသေးစားများကိုသာ သုံးစွဲထားသည်ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်၊

ဤသို့ တွေ့ရှိရသဖြင့် သမထလမ်း ဝိပဿနာလမ်းနှစ်သွယ် ထူးခြားပုံကိုလည်း ရိပ်မိလာမည်၊ မိုးပျံမြေလျှိုး နိုင်သော်လည်း အကုသိုလ် သူပုန်၏ လက်အောက်မှ လုံးဝလွတ်လပ်ရေး မရသေးသည်ကို စဉ်းစားမိလာမည်။
ဤကား ကျယ်ဝန်းလှစွာသော ဒုတိယဆင့် တော်လှန်ရေးစစ်ပွဲကြီးမှ ကောက်နုတ်ချက်မျှသာ ဖြစ်ပါသတည်း။

၃-အရူပါဝစရကုသိုလ်

ရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်ကို ဟောတော်မူပြီးနောက် ဆက်လက်၍ အရူပါဝစရ ကုသိုလ်စိတ်ကို ဟောတော်မူသည်၊ ထိုအရူပါဝစရ ကုသိုလ်စိတ်ကိုလည်း --
(၁) အဆုံးမရှိသော ကောင်းကင်ပညတ်လျှင် အာရုံရှိသော အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်
(၂) အဆုံးမရှိသော ပဌမ အရူပဝိညာဏ်လျှင် အာရုံရှိသော ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်

(၃) ထိုပဌမ အရူပဝိညာဏ်၏ မရှိခြင်း နတ္ထိဘော ပညတ်လျှင် အာရုံရှိသော အာကိဉ္စညာယတနဈာန်

(၄) တတိယအရူပဝိညာဏ်လျှင် အာရုံရှိ၍ ကြမ်းတမ်းသော သညာကား မရှိ သိမ်မွေ့သော သညာသာ ရှိသော နေဝသညာနာသညာယတနဈာန် ဟူ၍ လေးမျိုးခွဲ၍ပြတော်မူ၏။

(က) အမှန်အားဖြင့် ဤအရူပါဝစရ ကုသိုလ်ဈာန်ဟူသည် စတုက္ကနည်းအားဖြင့် ရူပါဝစရ စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စကနည်းအားဖြင့် ရူပါဝစရ ပဉ္စမဈာန်ပင် ဖြစ်လေသည်၊ သို့သော် ရူပါဝစရ ပဉ္စမဈာန်နှင့် ဈာန်အင်္ဂါတူ၍သာ ပဉ္စမဈာန်ဟု ခေါ်ရသည်၊ သဘောအားဖြင့် ဤ အရူပါဝစရ ဈာန်သည် ရူပါဝစရဈာန် အာရုံပြုနေသော ကသိုဏ်းဝန်းအာရုံ (ရူပသညာ) တို့ကို စွန့်လွှတ်ရလေသည်၊ ထိုသို့ စွန့်လွှတ်လိုက်သော် ကသိုဏ်းဝန်းအာရုံတို့ မရှိခြင်းတည်းဟူသော ကောင်းကင် ပညတ် ထင်လာလေသည်၊ ယင်းကောင်းကင်ပညတ်ကို အဆုံးမရှိလေစွ တကားဟု ဝင်စားနေသော ဈာန်ကို အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ဟု ခေါ်ရသည်၊ ရူပါဝစရဈာန်၏အာရုံ ရူပသညာတို့ကို ကျော်လွန် စွန့်လွှတ်၍ရသောကြောင့် အရူပါဝစရဈာန်ဟု ခေါ်သည်။

(ခ) ထို့ထက် တဆင့်တက်၍ ဈာန်ဝင်စားလိုသော် ထိုအဆုံးမရှိသော ကောင်းကင်ပညတ်ကိုလည်း စွန့်လွှတ်ရ လေသည်၊ ထိုအခါ ကောင်းကင်ပညတ်ကို စွန့်လွှတ်၍ ပဌမ အရူပဝိညာဏ်ကို အာရုံပြုလေသည်၊ ထိုပဌမ ဝိညာဏ်သည်အဆုံးမရှိသော ကောင်းကင်ပညတ်ကို အာရုံပြုခဲ့သဖြင့် အဆုံးမရှိသော ဝိညာဏ်ဖြစ်ရလေသည်၊ ယင်းအဆုံးမရှိသော ဝိညာဏ်စိတ်ကို အာရုံပြုသော ဒုတိယအရူပဝိညာဏ်စိတ်ကို ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန် ဟု ခေါ်သည်။

(ဂ) ထို့ထက် တဆင့်တက်၍ ဈာန်ဝင်စားလိုသော် ထိုပဌမ အရူပဝိညာဏ် အာရုံကိုလည်း စွန့်လွှတ်ရလေသည်၊ ထိုအခါ ယင်း ပဌမအရူပဝိညာဏ်သည်ပင် မရှိတော့၍ ဘာမျှမရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ် ထင်လာလေသည်၊ ဘာမျှမရှိခြင်း ယင်းနတ္ထိဘောပညတ်ကို အာရုံပြုသောဈာန်ကို အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ဟုခေါ်သည်။

(ဃ) ထို့ထက် တဆင့်တက်၍ ဈာန်ဝင်စားလိုသော် ထိုဘာမျှမရှိခြင်း နတ္ထိဘောပညတ်ကိုလည်း စွန့်လွှတ် ရလေသည်၊ ထိုအခါ အခြား အာရုံပြုစရာ မရှိတော့၍ တတိယ အရူပဝိညာဏ်ကိုပင် အာရုံပြုရလေသည်၊ ယင်းသို့ တတိယအရူပဝိညာဏ်စိတ်ကို အာရုံပြုနေသောဈာန်သည် သညာရှိမှ ရှိပါသေး၏လော၊ ဝါ၊ နာမ်တရား ရှိမှ ရှိပါသေး၏လောဟု သံသယဖြစ်ဖွယ် သိမ်မွေ့နေလေတော့သည်၊ ယင်းသို့ သညာ ရှိမှ ရှိပါသေး၏လောဟု သံသယဖြစ်ဖွယ် သိမ်မွေ့နေသော ဈာန်ကို နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ဟု ခေါ်လေသည်။

(ဤနေဝသညာ နာသညာယတနဈာန်မှ တဆင့်တက်၍ ဈာန်ဝင်စားသော် စိတ် စေတသိက် စိတ္တဇရုပ်အားလုံး ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်လေသည်၊ ယင်းကို သညာ ဝေဒယိတ နိရောဓသမာပတ် ဟု ခေါ်လေသည်။)

ဤကား အရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်လေးပါး ဖြစ်ပေါ်ပုံ အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်ပါသတည်း။

၄-တေဘူမကကုသိုလ်

မြတ်စွာဘုရားသခင်သည် ကာမာဝစရကုသိုလ်, ရူပါဝစရကုသိုလ်, အရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်တို့ကို အသီးအသီး ခွဲခြားပြပြီးသည်နောက် ယင်းကုသိုလ်သုံးမျိုးစုံကို ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် တေဘူမကကုသိုလ် ဟူသော အမည်ဖြင့် တဖန်ထပ်ဆင့်၍ ပြတော်မူပြန်သည်၊ ယင်း တေဘူမကကုသိုလ်ကိုလည်း --
(၁) အညံ့စား ဟီန ကုသိုလ်။
(၂) အလတ်စား မဇ္ဈိမ ကုသိုလ်။
(၃) အမြတ်စား ပဏီတ ကုသိုလ်ဟူ၍ သုံးမျိုးခွဲခြား၍ ပြတော်မူသည်၊ ထို့နောက် ---
(၁) ဆန္ဒကို အကြီးအမှူးပြုသော (ဆန္ဒာဓိပတေယျ) ကုသိုလ်။
(၂) ဝီရိယကို အကြီးအမှူးပြုသော (ဝီရိယာဓိပတေယျ) ကုသိုလ်။
(၃) စိတ်ကို အကြီးအမှူးပြုသော (စိတ္တာဓိပတေယျ) ကုသိုလ်။

(၄) ပညာကို အကြီးအမှူးပြုသော (ဝီမံသာဓိပတေယျ) ကုသိုလ်ဟူ၍ လေးမျိုးခွဲခြား၍ ပြတော်မူပြန်သည်၊ ထို့နောက်---

အဓိပတိလေးပါးတို့တွင် တပါးတပါး၌ ဟီန မဇ္ဈိမ ပဏီတ သုံးပါးစီ ထည့်၍ ၁၂-ပါးစီ ခွဲခြား၍ ပြတော် မူပြန်သည်။

ဤတေဘူမက ကုသိုလ်အခန်း၌ ပြထားပုံ အချက်အလက်တို့ကို ထောက်သော် ကာမာဝစရ ကုသိုလ်ဖြစ်စေ ရူပါဝစရကုသိုလ်ဖြစ်စေ အရူပါဝစရကုသိုလ်ဖြစ်စေ ကုသိုလ်ပြုလုပ်စဉ်အခါက ဆန္ဒ ဝီရိယ စိတ် ပညာ အညံ့စားဖြစ်ခဲ့သော် ဟီန ကုသိုလ်ဖြစ်သည်၊ အလတ်စားဖြစ်ခဲ့သော် မဇ္ဈိမ ကုသိုလ်ဖြစ်သည်၊ အမြတ်စား ဖြစ်ခဲ့သော် ပဏီတကုသိုလ် ဖြစ်သည်ဟု ကုသိုလ်ချင်း တူငြား သော်လည်း ကုသိုလ်အမျိုးအစား ကွဲပြားပုံကို ထပ်မံ၍ ခွဲပြတော်မူသည်ဟု ယုံကြည်ချက် ဝင်လာနိုင်သည်၊ ထိုသို့ ယုံကြည်သဖြင့်——

(က) လူ့ဘုံ၌ လူဖြစ်ရခြင်း တူညီကြသော်လည်း ဤအကြောင်းကြောင့် လူအတန်းအစား ကွဲပြားကြရပါ တကား။

(ခ) နတ်ဘုံ၌ နတ်ဖြစ်ရခြင်း တူညီကြသော်လည်း ဤအကြောင်းကြောင့် နတ်အတန်းအစား ကွဲပြားကြရပါ တကား။

(ဂ) ဗြဟ္မာဘုံ၌ ဗြဟ္မာဖြစ်ရခြင်း တူညီကြသော်လည်း ဤအကြောင်းကြောင့် ဗြဟ္မာ အတန်းအစား ကွဲပြား ကြရပါတကားဟု ယထာဘူတ သဘာဝကျကျ မှန်ကန်သော အကြောင်း တရားများကို တွေးခေါ်လာနိုင်မည်၊ ဤကား ဟီနတိက်နှင့် အဓိပတိ ရော၍ ဟောခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ပေါ်လွင်ထင်ရှားစေပါသည်။

၅-လောကုတ္တရာကုသိုလ်

မြတ်စွာဘုရားသခင်သည် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်စေတတ်သော တေဘူမကကုသိုလ်တို့ကို ပြပြီးသည်နောက်၌ ဘုံသုံးပါးမှ လွှတ်မြောက်စေတတ်သော လောကုတ္တရာ ကုသိုလ်ကို ဟောတော်မူပြန်သည်၊ ထိုလောကုတ္တရာ ကုသိုလ်ကိုလည်း--
(၁) ပဌမဘုံ (သောတာပတ္တိမဂ်)
၂) ဒုတိယဘုံ (သကဒါဂါမိမဂ်)
(၃) တတိယဘုံ (အနာဂါမိမဂ်)
(၄) စတုတ္ထဘုံ (အရဟတ္တမဂ်) ဟူ၍ ဆင့်ခွဲ၍ ဟောတော်မူသည်။

ထိုဘုံလေးဆင့်တို့တွင် တဆင့်တဆင့်၌ --

(က) ဈာန (ခ) မဂ္ဂ (ဂ) သတိပဋ္ဌာန
(ဃ) သမ္မပ္ပဓာန (င) ဣဒ္ဓိပါဒ (စ) ဣန္ဒြိယ
(ဆ) ဗလ (ဇ) ဗောဇ္ဈင်္ဂ (ဈ) သစ္စ
(ည) သမထ (ဋ) ဓမ္မ (ဌ) ခန္ဓ
(ဍ) အာယတန (ဎ) ဓာတု (ဏ) အာဟာရ
(တ) ဖဿ (ထ) ဝေဒနာ (ဒ) သညာ
(ဓ) စေတနာ (န) စိတ္တ

ဟူ၍ နည်းပေါင်း (၂ဝ) စီ ဟောကြားတော်မူပြန်သည်၊ ထို (၂၀)တို့တွင် တပါးတပါး၌--

စတုက္ကနည်းအားဖြင့် ဈာန်လေးပါး

ပဉ္စကနည်းအားဖြင့် ဈာန်ငါးပါးဟူ၍ (၉)ပါးစီ ခွဲခြား၍ ဟောတော်မူပြန်သည်။

ထိုဈာန် (၉) မျိုးတို့တွင် တပါးတပါးစီ၌ ---
(၁) ပဋိပဒါလေးပါးသက်သက် ၄-ပါး
(၂) သုညတသက်သက် ၁-ပါး
(၃) သုညတနှင့် ပဋိပဒါရော၍ ၄-ပါး
(၄) အပ္ပဏိဟိတသက်သက် ၁-ပါး
(၅) အပ္ပဏိဟိတနှင့် ပဋိပဒါရော၍ ၄-ပါး
(၆) အဓိပတိနှင့် ပဋိပဒါရော၍ ၁၆-ပါးအားဖြင့် နည်းပေါင်း ၃၀-စီ ဟောတော်မူ ပြန်သည်။

အနိမိတ္တမဂ်ကို မဟောခြင်းအကြောင်း

[အနိစ္စာနုပဿနာသည် သင်္ခါရတရားတို့ကို မြဲ၏ဟူ၍ ယူသော နိစ္စနိမိတ်ကို ပယ်ဖျောက်သောကြောင့် အနိမိတ္တဝိပဿနာ မည်သည်ကား မှန်ပေသည်၊ သို့သော် ယင်း အနိမိတ္တဝိပဿနာ ကိုယ်တိုင်မှာမူကား သင်္ခါရ နယ်မှ မလွတ်သေး၍ သနိမိတ္တပင် ဖြစ်၍နေသည်၊ ယင်းသို့ဖြစ်သောကြောင့် အနိမိတ္တဝိပဿနာဖြင့် ရသော မဂ်ကို အနိမိတ္တမဂ်ဟု မုချအားဖြင့် မခေါ်နိုင်ပေ၊ ယင်းသို့မခေါ်နိုင်သောကြောင့် ဤအဘိဓမ္မာဒေသနာတော်၌ အနိမိတ္တမဂ်ကို ဟောတော်မမူ။

မဂ်သည် ဝိပဿနာပွါးမှသာလျှင် ရနိုင်သည်၊ ဝိပဿနာပွါးလျှင်လည်း နိမိတ်အာရုံရှိရမည်သာ ဖြစ်သည်၊ နိမိတ်အာရုံမရှိလျှင် ဝိပဿနာမပွါးနိုင်ချေ၊ ဝိပဿနာမပါးလျှင်လည်း မဂ်မရနိုင်။

စင်စစ်အားဖြင့် အနိမိတ္တဝိပဿနာဟု ခေါ်တွင်ရခြင်းမှာ နိမိတ်အာရုံ၌ မြဲသည်ဟူသော အမှတ်သညာ နိစ္စသညာကို ပယ်ဖျောက်သည့် လုပ်ငန်းစဉ် ဖြစ်သောကြောင့်သာ ဖြစ်သည် အနိမိတ္တမဂ်မှာ နောက်ဆုံး ရောက်ရှိသည့် အကျိုးကို ဝိပဿနာပွါးနည်း အကျင့်ဖြင့် တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်သောအားဖြင့် အနိမိတ္တဝိပဿနာကြောင့် ရရှိသောမဂ်ကို အနိမိတ္တမဂ်ဟု ခေါ်နိုင်ငြား သော်လည်း မုချအားဖြင့် အနိမိတ္တမဂ်ဟု မခေါ်နိုင်ပေ၊ ထိုကြောင့် မုချဒေသနာဖြစ်သော အဘိဓမ္မာ၌ အနိမိတ္တမဂ်ဟု ဟောတော်မမူ။

သုတ္တန္တိကပရိယာယ်အားဖြင့်ကား အနတ္တာနုပဿနာဖြင့် ရသောမဂ်ကို သုညတမဂ်၊ `ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့် ရသောမဂ်ကို အပ္ပဏိဟိတမဂ်၊ အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် ရသောမဂ်ကို အနိမိတ္တ မဂ်ဟူ၍ ဟောကြားတော် မူခဲ့သည်။

ပြဆိုခဲ့သော ဟောကြားပုံ အစီအစဉ်များသည် ပါဠိတော်မူအရသာဖြစ်ပါသည်။

အဋ္ဌကထာအရနည်း-၄၀၀၀

အဋ္ဌကထာ၌ကား ဈာန်နှင့်မရောမူ၍ လောကုတ္တရာစိတ်၌ နည်းလေးထောင်ကို ရေတွက်၍ ပြတော်မူသည်။

နည်းလေးထောင် ရေတွက်ပုံကား --

သုညတသက်သက် ၁
အပ္ပဏိဟိတသက်သက် ၁ (၁+၁ = ၂)

ပဋိပဒါလေးပါးနှင့်မြှောက် ၄ (၂x၄ = ၈)

နှစ်ခုပေါင်း (၂+၈) = ၁၀

ဈာန်စသောနည်း (၂၀) နှင့် မြှောက် (၂၀x၁၀) = ၂၀၀

၎င်းကို အဓိပတိ ၄-ပါးနှင့်မြှောက် (၂၀၀x၄) = ၈၀၀

နှစ်ခုပေါင်း (၈၀၀+၂၀၀) = ၁၀၀၀

မဂ်လေးပါး နှင့်မြှောက် (၁၀၀၀x၄) = ၄၀၀၀

ဤသို့ လောကုတ္တရာစိတ်၌ ဈာန်နှင့်မရောမူ၍ နည်းလေးထောင်ဖြစ်ပုံကို အဋ္ဌကထာဆရာ ပြတော်မူသည်၊ အဘိဓမ္မာသင်္ချာဝါရ သဘောကား ကျယ်ဝန်းလှပေသည်၊ ဉာဏ်ကျယ်သော် ကျယ်သည်နှင့်အမျှ သင်္ချာဝါရများ တိုးပွါးလာမည်သာဖြစ်ပါသည်။

လောကုတ္တရာစိတ်၌ ဟောကြားပုံ ထူးခြားချက်များ

ပညိန္ဒြေ။ ။ လောကုတ္တရာ ပဌမဘုံအဆင့်၌၊ ဝါ-သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၌ ယှဉ်သော စေတသိက်တို့ကို လေ့လာ ကြည့်လျှင် ပဌမကာမာဝစရစိတ်၌ ဟောတော်မူခဲ့သော ဖဿပဉ္စမက စသော နည်းပေါင်း ၁၇-ခုပင် ဖြစ်သည် ကို တွေ့ရသည်၊ သို့သော် အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူသော ၅၆-ပါးသော တရားတို့တွင် ဣန္ဒြိယဘေဒနည်း၌ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေ တခု တိုးလာသည်ကိုတွေ့ရမည်၊ ဤသို့တွေ့ရသဖြင့် ဤအဆင့်၌ သံသရာဘဝ အဆက်ဆက်က တရံတခါမျှ မသိခဲ့ဘူးသေးသော တရားထူးကို သိရမည့် အဆင့်ပါတကားဟု ကြည်ညို စိတ်တွေ ယိုဖိတ်၍ ကျလာမည်။

မဇ္ဈိမပဋိပဒါ။ ။ ထို့ပြင် မဂ္ဂဘေဒနည်း၌ သမ္မာဝါစာ, သမ္မာကမ္မန္တ, သမ္မာအာဇီဝ မဂ္ဂင်များ လည်းပါဝင်၍ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး စုံလာသည်ကို တွေ့ရသည်၊ ဤသို့ တွေ့ရသဖြင့် လောကမှ ထွက်မြောက်ရေးလမ်းသည် လျော့လွန်းသော လမ်းလည်းမဟုတ်၊ တင်းလွန်းသော လမ်းလည်းမဟုတ်၊ ဤလမ်းနှစ်သွယ်မှ လွတ်အောင် သွားရမည့် အလွန်သိမ်မွေ့သောမဇ္ဈိမပဋိပဒါ လမ်းပါတကားဟု သိရှိလာသည်။

အရေးအကြီးဆုံးပယ်အပ်သောတရား။ ။ ထို့ပြင် ဤလောကုတ္တရာပဌမဘုံအဆင့်၌ သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၌ ဖယ်ရှားရန် အခြား လောဘ, ဒေါသ, မာန စသော အကုသိုလ်တရား များစွာရှိပါလျက် ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယ= ဒိဋ္ဌိတရားတို့ကို ပယ်ရှားရန် ဟု ဒိဋ္ဌိစေတသိက်တခုတည်းကိုသာ ရှေ့တန်းတင်ပြထားသည်ကို တွေ့ရသည်၊ ဤသို့ တွေ့ရသဖြင့် လောကမှထွက်မြောက်ရေး လုပ်ငန်းတကာတို့တွင် ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ရေးလုပ်ငန်းသည် အရေး အကြီးဆုံး လုပ်ငန်းဖြစ်သည်ကို သတိပြုလာမိသည်။

ဒိဋ္ဌိဖြုတ်ရေး၌ ၆၂-ပါးသောဒိဋ္ဌိတို့တွင် အဘယ်ဒိဋ္ဌိကို ဖြုတ်ရမည်ဟု မဆိုသော်လည်း --

(က) ကာမာဝစရသမ္မာဒိဋ္ဌိ
(ခ) ရူပါဝစရသမ္မာဒိဋ္ဌိ
(ဂ) အရူပါဝစရသမ္မာဒိဋ္ဌိ

သုံးပါးတို့ကို အဆင့်ဆင့် ပြဆိုပြီးခဲ့သဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ဖြုတ်ရမည်ဟု သိရမည်သာဖြစ်သည်၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟူသည် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်၌ အတ္တရှိ၏ဟု စွဲယူထားသောအယူပင်ဖြစ်သည်၊ ခန္ဓာကိုယ်၌ အတ္တရှိ၏ဟု စွဲယူထားသဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်ပျက်စီးသွားသော် သေသွားသော် အတ္တ-မြဲ-မမြဲဟူသော သဿတ, ဥစ္ဆေဒအယူဝါဒများ ပေါက်ဖွားရပေသည်၊ သဿဥစ္ဆေဒ အယူဝါဒများ ဖြစ်ပွါးလာသော် ၆၂-ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့လည်း ပေါက်ပွါးလာမည်သာ ဖြစ်သည်။

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ဖတ်ရှုမိသောအခါဝယ် ငါဘဝအဆက်ဆက်၌ ကောင်းစားရေး ငါဘဝအဆက်ဆက်၌ ချမ်းသာရေး ငါမြေလျှိုးမိုးပျံနိုင်ရေးစသော စွဲလမ်းမှုများဖြင့် လှူဒါန်းသည့် ဒါန, ကျင့်သုံးသော သီလ, ပွါးများသော သမထတို့ဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ဖြုတ်နိုင်ရန်မှာ ဝေးသည်ထက် ဝေးနေ သည်ကို သတိသံဝေဂပွါးလာမည်ဖြစ်သည်။

(က) သမ္မာသင်္ကပ္ပ။ ။ ဤသို့ သတိသံဝေဂ ရလာသော် သက္ကာယဒိဋ္ဌိပြုတ်ရေးသည် တိမ်သလိုလိုနှင့်နက်, လွယ်မလိုလိုနှင့်ခက်နေသည်၊ ဤသက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဖြုတ်ရေး၌ ခက်နေသော် အတ္တကိလမထတို့ ဝင်လာမည်၊ လွယ်သည်ထင်နေလျှင် ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂတို့ ဝင်လာမည်၊ ဤမျှ သိမ်မွေ့လှသောလမ်း၌ အကြံ ကောင်းတော့တချက် ဉာဏ်ကောင်းတော့ တသက်ဆိုသကဲ့သို့ အကြံကောင်းရန် အရေးကြီးလှသည့် အတိုင်း သမ္မာသင်္ကပ္ပက ကောင်းစွာကြံစည်လေတော့သည်။

(ခ) သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ ။ငါကောင်းစားရေး- ငါချမ်းသာရေး၌ ငါဆိုသည်ကား တင်စား၍ခေါ် ဝေါ်အပ်သည့် ဤ ခန္ဓာကိုယ်ပင်ဖြစ်သည်၊ ယင်းခန္ဓာကိုယ်ကို ချမ်းသာစေရန် ကြိုးစား၍ ရနိုင် မရနိုင် စဉ်းစားရန် လိုလာပေသည်၊ ခန္ဓာကိုယ်၏သဘောကို သူ့သဘာဝ အတိုင်းမြင်အောင် ဉာဏ်ဖြင့် စစ်ဆေးရန် လိုလာသည့်အတိုင်း သမ္မာဒိဋ္ဌိက ကောင်းစွာစိစစ်လေတော့သည်။

(ဂ) သမ္မာဝါယာမ။ ။ ယင်းသို့ စစ်ဆေးသောအခါ ခန္ဓာကိုယ်၏ ပင်ကိုယ်ပကတိသဘောကို တရံတခါမျှ မစစ်ဆေးခဲ့ဘူး၍ ပညတ်မဘက် ပရမတ္ထခန္ဓာသက်သက်ပေါ်သို့ ဉာဏ်သက်ရောက်ရန် မှန်ကန်သော ကြိုးစားမှုလည်း လိုလာပေသည်၊ ဤကိစ္စမှာ သမ္မာဝါယာမ၏ အရာသာဖြစ်လေသည်။

(ဃ) သမ္မာသတိ။ ။ ပညတ်မဘက် ပရမတ္ထခန္ဓာ သက်သက်ပေါ်သို့ ဉာဏ်သက်ရောက်အောင် ကြိုးစားသော အခါ နက်နဲခက်ခဲနေသဖြင့် ကြိုးစားမှုလွန်နေသော် တင်းလွန်းသောလမ်း, ကြိုးစားမှု လျော့နေသော် လျော့လွန်းသော လမ်းတခုခုသို့ ဝိပဿနာဉာဏ် ရောက်နေတတ်သည်၊ ယင်းလမ်းနှစ်သွယ်မှ လွတ် မလွတ် စောင့်ကြည့်ရန် သတိရှိရန်လည်း အရေးကြီးလာသည်၊ ဤသို့ မမေ့လျော့စေရန် သမ္မာသတိက ဆောင်ရွက် လေတော့သည်။

(င) သမ္မာသမာဓိ။ ။ပညတ်မဖက် ပရမတ္ထခန္ဓာ သက်သက်ပေါ်သို့ ဉာဏ်ရောက်မရောက် သတိထား နေသောအခါ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် မရင့်ကျက်သေးမီ ထွက်လိုက်ဝင်လိုက် ပြေးသွားနေသည်၊ ဆင်ခြင်ဖန် များသော် တည်ငြိမ်၍လာမည်ဖြစ်သည်၊ ဤကိစ္စ မှာမူ သမ္မာသမာဓိ၏ ဆောင်ရွက်ချက်ဖြစ်သည်။

မဂ်ဉာဏ် ပေါ်ပေါက်လာပုံ

ဤသို့တည်ငြိမ်စွာရှုနိုင်သောဉာဏ်ဖြင့် ရှုဆင်ခြင်သောအခါ ခန္ဓာကိုယ်၏ သဘာဝကား ငါ သူတပါး ယောက်ျား မိန်းမစသော သမ္မုတိပညတ်တွေမရှိ၊ ဖြစ်ပြီး၍ ပျက်နေသော ရုပ်နာမ် နှစ်ခုသာ ရှိပါတကားဟု တွေ့မြင် လာမည်၊ ယင်း ရုပ်နာမ်နှစ်ခုကို ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် စိုက်၍ကြည့်နေသော် ခဏလေးမျှ ရပ်တည်၍မနေ၊ တခုပြီးတခု ဖြစ်ပျက်နေသည်ကိုသာ တွေ့ရမည်၊ ဤသို့တွေ့ မြင်လာသော် ဤခန္ဓာကိုယ်၌ တွယ်တာစရာ ခင်မင်စရာ အနှစ်သာရတခုမျှ မရှိလေစွတကားဟု သုညအားဖြင့် ထင်လာမည်၊ အနတ္တထင်လာမည်။

ဤသို့ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် ရှုဆင်ခြင်ဖန်များလတ်သော် ဤခန္ဓာကိုယ်ကို ချမ်းသာစေရန် မည်သို့သော တန်ခိုးရှင်မှ မစွမ်းနိုင်လေစွတကား၊ ခန္ဓာကိုယ်၏ ပင်ကိုယ်သဘောကား ဆင်းရဲတုံး သက်သက်သာ ဖြစ်ချေ၏ တကား၊ ခန္ဓာကိုယ်ကောင်းစားရေး ခန္ဓာကိုယ်ချမ်းသာရေးအတွက် ကြိုးစားမှုတို့သည် မှားလေစွတကား၊ မိုက်လေစ္စတကားဟု တဝင်းဝင်း တလက်လက် လျှပ်စီး လက်သကဲ့သို့ သမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ်ဉာဏ်ပေါ်လာမည်၊ ထိုအခါ ခန္ဓာကိုယ်၌ တွယ်တာမှု ပဌမအကြိမ် ပြုတ်သွားလေသည်။

ဤသို့ ခန္ဓာကိုယ်၌ တွယ်တာမူပဌမအကြိမ် ပြုတ်သွားသည်ကိုပင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြုတ်သည်ဟု ခေါ်ရလေသည်၊ အမှန်အားဖြင့် ဒိဋ္ဌိစေတသိက်တခုသာ ပြုတ်သည်မဟုတ်ပါ၊ အပါယ်သို့ ကျစေနိုင်သော အကုသိုလ်တရား အားလုံးပင် ပြုတ်သွားကြပါသည်။

ဤကား ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယ = ဒိဋ္ဌိတရားတို့ကို ဖယ်ရှားရန် ဟု ရှေ့တန်းတင်ပြထားသော ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိတော်ကို နိဒါန်းပျိုးခြင်းမျှသာ ဖြစ်ပါသည်၊ အမှန်အားဖြင့် ဒိဋ္ဌိပြုတ်ရေးတရားတော်ကား နိကာယ်ငါးသွယ် သုတ်ငယ်များစွာတို့ဖြင့် ဖွင့်ပြရမည့် တရားတော် ဖြစ်ပါသတည်း။

ဒုတိယဘုံအဆင့်၌၊ ဝါ-သကဒါဂါမိမဂ်၌ ကာမရာဂဗျာပါဒါနံ တနုဘာဝါယ=ကာမရာဂနှင့် ဒေါသခေါင်းပါးရန်ဟု ရှေ့တန်းတင်ထားပေသည်၊ အမှန်အားဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ရှုဆင်ခြင်၍ ဒုတိယအကြိမ် မဂ်ဉာဏ်ပေါ် လာသောအခါ ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာအားလုံးပင် ခေါင်းပါး သွားလေသည်၊ ထကြွမှု နည်းသွားလေသည်။

တတိယဘုံအဆင့်၌လည်း၊ ဝါ- အနာဂါမိမဂ်၌လည်း ကာမရာဂဗျာပါဒါနံ အနဝသေသပဟာနာယ = ကာမရာဂ နှင့် ဒေါသတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖယ်ရှားရန်ဟု ရှေ့တန်းတင်ထားပြန်သည်၊ အမှန်အားဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ရှုဆင်ခြင်၍ တတိယအကြိမ် မဂ်ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ကာမဘုံ၌ ဖြစ်စေတတ်သော လောဘ မာန စသော ကိလေသာအားလုံးပင် အကြွင်းမဲ့ ပြုတ်သွားကြသည်။

စတုတ္ထဘုံအဆင့်၌ကား၊ ဝါ—အရဟတ္တမဂ်၌ကား မဂ်ဉာဏ်သုံးကြိမ် တန်းခိုးဖြင့် မသေသေးပဲ ကြွင်းကျန် နေသော ရူပရာဂ အရူပရာဂ, မာန, ဥဒ္ဓစ္စ အဝိဇ္ဇာ တည်းဟူသော ကိလေသာ အားလုံးပင် အကြွင်းမဲ့ ပြုတ်ကြလေသည်။

ခန္ဓာကိုယ်၌ တွယ်တာမှု ကိလေသာ အမြစ်ပြတ်သော် ဤခန္ဓာသည်လည်း လောင်စာမရှိသော ဆီမီးကဲ့သို့ နောင်တဖန် ဖြစ်ပေါ်မှု မရှိ၊ ငြိမ်းလေတော့သည်။

(က) ခန္ဓာကိုယ်သည် ဒုက္ခသစ္စာ၊
(ခ) တွယ်တာမှု (အမြစ်)သည် သမုဒယသစ္စာ၊
(ဂ) ခန္ဓာကိုယ်၌ တွယ်တာမှုကို ကင်းစေတတ်သော မဂ်ဉာဏ်လေးပါးသည် မဂ္ဂသစ္စာ၊
(ဃ) ခန္ဓာချုပ်ငြိမ်းမှုသည် နိရောဓသစ္စာ၊
ဤသို့ မဂ်ဉာဏ်လေးကြိမ်၌ သစ္စာလေးပါး လေးကြိမ်ဖြစ်လေသည်။

ကာမာဝစရစိတ်, ရူပါဝစရစိတ်တို့၌ စစ်ဆင်ရေးဥပမာတို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်၍ ပြသကဲ့သို့ ဤနေရာ၌လည်း စစ်ဆင်ရေးဥပမာတို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်၍ ပြနေပြန်သော် ကာမာဝစရစိတ်ကို ပြသကဲ့သို့ အဘိဓမ္မသုတေသီ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်ပြုံးနှစ်သိမ့်စေနိုင်တော့မည် မဟုတ်ပါ။

လောကမှ ထွက်မြောက်ရေး လောကုတ္တရာစိတ်ကို ပြနေသောအခါ၌ အဘိဓမ္မသုတေသီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်နှလုံးသည် အလွန်ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်နေပြီးဖြစ်၍ ငြီးငွေ့ဖွယ်ရာသာ ဖြစ်နေပေလိမ့်မည်။

ဤမျှဖြင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် အဘိဓမ္မာဒေသနာ၏ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ကုသလတိက် ကုသလာ ဓမ္မာ ပုဒ်၌ ဟောကြားတော်မူပုံ အစီအစဉ်နှင့်တကွ ဟောကြားပုံ အချက်အလက်တို့ကို ပြဆိုသော အခန်းသည် ပြီးပါပြီ။

ဤကုသလာ ဓမ္မာပုဒ်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းကို မှီး၍ ကြွင်းကျန်သော အကုသလာ ဓမ္မာ အဗျာကတာ ဓမ္မာပုဒ်တို့ကိုလည်း လေ့လာနိုင်ပေသည်။

၂-ရူပကဏ္ဍ

ကုသလာ ဓမ္မာ, အကုသလာ ဓမ္မာ အဗျာကတာ ဓမ္မာ ဟူသော ခေါင်းစဉ် (မာတိကာ)အရ ကုသိုလ်စိတ် စေတသိက်တရား၊ အကုသိုလ်စိတ်, စေတသိက်တရား၊ အဗျာကတစိတ် စေတသိက် တရားတို့ကို စိတ္တုပ္ပါဒ ကဏ္ဍဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြတော်မူ၏။

ယင်းသို့ ပြဆိုရာ၌ အဗျာကတာ ဓမ္မာ-ဟူသော ပုဒ်အရ ဝိပါက်, ကြိယာ, ရုပ်, နိဗ္ဗာန် အဗျာကတတရား လေးပါးတို့တွင် ဝိပါက်, ကြိယာ, အဗျာကတကရားတို့ကိုသာ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍဖြင့် ပြဆိုရသေးသည်၊ ရုပ်, နိဗ္ဗာန် အဗျာကတတရားတို့ကို မပြဆိုရသေးပေ၊ ယင်းသို့ မပြဆိုရသေးသော ရုပ် နိဗ္ဗာန်တို့တွင်လည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြရန် အမျိုး အကွဲအပြားမရှိသော နိဗ္ဗာန်တရားကို ချန်ထားကာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြရန် အမျိုး အကွဲအပြား ရှိသော ရုပ်တရားတို့ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ရူပကဏ္ဍကို ဆက်လက်၍ ဟောတော်မူသည်။

ယင်းရူပကဏ္ဍ၌ ရုပ်တို့ကို--

(က) တမျိုးတည်းသာ ပြသော(ဧကက)နည်း
(ခ) နှစ်မျိုးခွဲပြသော(ဒုက)နည်း
(ဂ) သုံးမျိုးခွဲပြသော(တိက)နည်း
(ဃ) လေးမျိုးခွဲပြသော(စတုက္က)နည်း
(င) ငါးမျိုးခွဲပြသော(ပဉ္စက)နည်း
(စ) ခြောက်မျိုးခွဲပြသော(ဆက္က)နည်း
(ဆ) ခုနစ်မျိုးခွဲပြသော(သတ္တက)နည်း
(ဇ) ရှစ်မျိုးခွဲပြသော(အဋ္ဌက)နည်း
(စျ) ကိုးမျိုးခွဲပြသော(နဝက)နည်း
(ည) ဆယ်မျိုးခွဲပြသော(ဒသက) နည်း
(ဋ) တဆယ့်တစ်မျိုး ခွဲပြသော ( ဧကာဒသက)နည်း
အားဖြင့် ၁၁ - နည်း ခွဲခြမ်းစိတ် ဖြာ၍ ဟောတော်မူသည်။

ဧကကနည်း။ ။ ယင်း(၁၁)နည်းတို့တွင် တမျိုးတည်းသာ ပြသော (ဧကက)နည်း၌ ရုပ်အားလုံးသည် ဟိတ်မမည်(သဗ္ဗံ ရူပံ န ဟေတု) စသောအားဖြင့် ရုပ်(ရူပ)၏ အဓိပ္ပါယ်ကို လေးဆယ့်သုံးပါးသော အမည် ပရိယာယ် စကားလှယ်တို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်၍ ဟောကြားတော်မူသည်။

ယင်းအမည် ပရိယာယ်တို့ကို တခုစီ လေ့လာစိစစ်ကြည့်လျှင် ရုပ်တရားတို့၏ သဘာဝအခြေအနေ စွမ်းဆောင်မှုသတ္တိ စသည်တို့နှင့် ပတ်သက်၍ မရှင်းမလင်းဖြစ်နေသော လေးဆယ့်သုံးပါး ပြဿနာတို့ကို ဖြေရှင်းထားပါတကားဟု သဗ္ဗညုတဉာဏ်စွမ်းကို မြှော်မှန်း၍ သိရှိနိုင်ပေသည်။

ယင်းလေးဆယ့်သုံးပါးသော ပြဿနာတို့တွင် ထင်ရှားသော ပြဿနာအချို့ကို ပြပါအံ့။

(က) ရုပ်တရားသည် ကောင်းမှု မကောင်းမှုတရားတို့၏ အခြေခံအကြောင်းရင်း (ဟိတ်) တရား မည်သင့် မမည်သင့်ဟူသော ပြဿနာရှိနေသည်၊ ယင်းပြဿနာကို မြတ်စွာဘုရားက ရုပ်အားလုံးသည် ဟိတ်မမည်သင့် (သဗ္ဗံ ရူပံ န ဟေတု)ဟု ပြတ်သားစွာ ဖြေပြတော်မူသည်။

(ခ) ရုပ်တရားသည် ကောင်းမှု မကောင်းမှုတရားတို့၏ အခြေခံအကြောင်းရင်း (ဟိတ်) မမည်နိုင်သော်လည်း အကြောင်းတရားတို့နှင့်ကင်း၍ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အခြေခံအကြောင်းရင်း (ဟိတ်)ရှိသော တရားဖြစ်သင့် ပေသည်ဟူသော ပြဿနာ ရှိလာပြန်သည်၊ ယင်းပြဿနာကို မြတ်စွာဘုရားက ရုပ်အားလုံးသည် အခြေခံ အကြောင်းရင်း( ဟိတ် )လည်း မရှိ (သဗ္ဗံ ရူပံ အဟေတုကံ)ဟု ပြတ်သားစွာပင် ဖြေပြတော်မူသည်။

(ဂ) ရုပ်တရားသည်(ဟိတ်)လည်း မမည်၊ (ဟိတ်)လည်း မရှိခဲ့သော် အကြောင်းနှင့်ကင်း၍ ဖြစ်သောတရား ဖြစ်လေသလောဟု ပြဿနာရှိလာပြန်သည်၊ ယင်းပြဿနာကို မြတ်စွာဘုရားက ရုပ်အားလုံးသည် အကြောင်း တရားတို့ကြောင့်ပင် ဖြစ်၏(သဗ္ဗံ ရူပံ သပစ္စယံ) ဟု ပြတ်သားစွာပင် ဖြေပြတော်မူသည်။

ဤနေရာ၌ (ဟေတု)အကြောင်းနှင့် (ပစ္စယ)အကြောင်းကို ခွဲခြားသင့်ပေသည်၊ (ဟေတု) အကြောင်းကား လောဘ, ဒေါသ စသော ဟိတ်(၆)ပါးဖြစ်သည်၊ (ပစ္စယ)အကြောင်းကား ကံ, စိတ်, ဥတု အာဟာရဖြစ်သည်၊ ရုပ်တရားသည် လောဘ, ဒေါသ စသော (ဟေတု) အကြောင်းကြောင့် မဖြစ်သော်လည်း ကံ, စိတ်, ဥတု အာဟာရ ဟူသော(ပစ္စယ)အကြောင်းကြောင့်ကား ဖြစ်ပေသည်ဟု ယူဆရမည်။

(ဃ) ထို့ပြင် ရုပ်တရားသည် ပရမတ္ထတရားပင် ဖြစ်သောကြောင့် သဘာဝသက်သက်မျှသာ ဖြစ်သည်၊ ရုပ်တရားသည် သဘာဝတရား သက်သက်ဖြစ်ခဲ့သော် မြင်နိုင် တွေ့ထိနိုင်သော တရားမျိုးမဟုတ်မူ၍ နာမ်တရားကဲ့သို့ မနောဝိညာဏ်ဖြင့်သာ သိကောင်းသောတရား ဖြစ်လေသလော ဟု ပြဿနာ ရှိနေပြန်သည်၊ ယင်းပြဿနာကို မြတ်စွာဘုရားက ရုပ်တရားသည် မနောဝိညာဏ်ဖြင့်သာ သိကောင်းသော တရားမဟုတ်၊ မြင်နိုင် ကြားနိုင် နံနိုင် တွေ့ထိနိုင်သောတရားဖြစ်၏ (ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျံ)ဟု ဖြေပြတော်မူသည်။

ဒုကနည်း။ ။ နှစ်မျိုးခွဲပြသော(ဒုက) နည်း၌လည်း——
(၁) မှီ၍သာဖြစ်သော(ဥပါဒါရုပ်)
(၂) မမှီမူ၍ဖြစ်သော(နော ဥပါဒါရုပ်)စသောအားဖြင့်—

(က) ပကိဏ္ဏကဒုက် ၁၄-ပါး
(ခ) ဝတ္ထုဒုက် ၂၅-ပါး
(ဂ) အာရမ္မဏဒုက် ၂၅-ပါး
(ဃ) အာယတနဒုက် ၁၀-ပါး
(င) ဓာတုဒုက် ၁၀-ပါး
(စ) ဣန္ဒြိယဒုက် ၈-ပါး
(ဆ) သုခုမရူပဒုက် ၁၂-ပါး

ပေါင်း ၁၀၄-ပါးသော ဒုက်တို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ဟောတော်မူသည်။

တိကနည်း။ ။ သုံးမျိုးခွဲပြသော(တိက)နည်း၌လည်း--
(၁) ကိုယ်တွင်းသန္တာန်၌လည်းဖြစ် မှီ၍လည်းဖြစ်သော(အဇ္ဈတ္တိက ဥပါဒါရုပ်)
(၂) ကိုယ်ပသန္တာန်၌လည်းဖြစ်၊ မှီ၍လည်းဖြစ်သော(ဗာဟိရ ဥပါဒါရုပ်)

(၃) ကိုယ်ပသန္တာန်၌သာဖြစ်၍ မှီ၍ကား မဖြစ်သော (ဗာဟိရ နော ဥပါဒါရုပ်) စသော အားဖြင့်---

(က) ပကိဏ္ဏကဒုက် ၁၃-ပါး
(ခ) ဝတ္ထုဒုက် ၂၅-ပါး
(ဂ) အာရမ္မဏဒုက် ၂၅-ပါး
(ဃ) အာယတနဒုက် ၁၀-ပါး
(င) ဓာတုဒုက် ၁၀-ပါး
(စ) ဣန္ဒြိယဒုက် ၈-ပါး
(ဆ) သုခုမရူပဒုက် ၁၂ ပါး

ပေါင်း ၁၀၃-ပါးသော ဒုက်တို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ဟောတော်မူသည်။

စတုက္ကနည်း။ ။လေးမျိုးခွဲပြသော(စတုက္က)နည်း၌လည်း --
(၁) ကံကြောင့်လည်းဖြစ် မှီ၍လည်းဖြစ်သော(ဥပါဒိဏ္ဏ ဥပါဒါရုပ်)
(၂) ကံကြောင့်ကား မဖြစ် မှီ၍သာဖြစ်သော(အနုပါဒိဏ္ဏ ဥပါဒါရုပ်)
(၃) ကံကြောင့်သာဖြစ်၍ မှီ၍ကားမဖြစ်သော(ဥပါဒိဏ္ဏ နော ဥပါဒါရုပ်)
(၄) ကံကြောင့်လည်း မဖြစ် မှီ၍လည်း မဖြစ်သော(အနုပါဒိဏ္ဏ နော ဥပါဒါရုပ်)
စသောအားဖြင့် ၂၂-ပါးသော (စတုက္က)တို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ဟောတော်မူသည်။

ပဉ္စက ဆက္က သတ္တက, အဋ္ဌက, နဝက ဒသက, ဧကာဒသက နည်းတို့၌ကား အပြားမရှိ၊ တမျိုးစီသာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ဟောတော်မူသည်။

ဤသို့ ဧကကနည်း, ဒုကနည်း စသည်တို့ဖြင့် ရူပကဏ္ဍ၌ ဟောတော်မူသော များပြားလှစွာသောရုပ်တို့ကို သဘောတူရာပေါင်း၍ ရေတွက်သော် ၂၇-ပါးမျှသာ ရှိပေသည်။

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ဟဒယဝတ္ထုရုပ်မပါခြင်း အကြောင်းကို သိလိုပါက မူလဋီကာ စာမျက်နှာ ၁၅၉, အနုဋီကာ စာမျက်နှာ ၁၄၇-နှင့် ၁၇၂-တို့၌ လေ့လာသင့်ပေသည်၊ ယင်းမူလဋီကာ အနုဋီကာကျမ်းများကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် လေ့လာပါက ဟဒယဝတ္ထုရုပ်၏ သဘောကိုလည်း သိရှိလာမည်၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ တိုက်ရိုက် မပါရှိခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သဘောပေါက်လာမည်ဖြစ်ပါသတည်း။

၃-နိက္ခေပ ကဏ္ဍ

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၏ခေါင်းစဉ် (မာတိကာ)ကား တိက် ၂၂-တိုက်နှင့် ဒုက် ၁၄၂-ဒုက် ဖြစ်သည်၊ ယင်းတိက်, ဒုက်တို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ရူပကဏ္ဍတို့ဖြင့် ကုသလတိက် တတိက်ကိုသာ အကျယ် အားဖြင့် ပြတော်မူရသေးသည်၊ ကြွင်းသော တိက်, ဒုက်တို့ကို ပြတော်မမူရသေးချေ၊ ယင်းသို့ပင် ပြတော် မမူရသေးသော်လည်း အကျယ်အားဖြင့် ပြလိုသော် ကုသလတိက်ကဲ့သို့ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ရူပကဏ္ဍတို့ဖြင့် ပြရမည်ပင်ဖြစ်သည်၊ ယင်းသို့ အကျယ်အားဖြင့် ပြရမည့် (ဝိတ္ထာရဒေသနာ)နည်းကို ပယ်စွန့်၍ မကျဉ်းမကျယ် နည်းအားဖြင့် တိက်, ဒုက်တို့ကို ဖွင့်ပြတော်မူလိုသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် နိက္ခေပကဏ္ဍကို ဆက်လက်၍ ဟောတော်မူသည်။

နိက္ခေပကဏ္ဍ ဟူသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ရူပကဏ္ဍတို့ကဲ့သို့ ကုသလတိက် တတိက်ကိုသာ ဟောတော်မူသော ကဏ္ဍမဟုတ်၊ ကုသလတိက်နှင့်တကွ တိက် ဒုက်အားလုံးကို ပြည့်ပြည့်စုံစုံ ဖွင့်ပြသော ကဏ္ဍဖြစ်သည်၊ ယင်းသို့ တိက်, ဒုက် အလုံးစုံကို ဖွင့်ပြသောကဏ္ဍ၌ ဟောကြားပုံ ဟောကြားနည်း အချက်အလက်များသည် တိက် အမျိုးမျိုးသို့ လိုက်၍၎င်း ဒုက်အမျိုးမျိုးသို့ လိုက်၍၎င်း ကွာခြားချက်ရှိသည်ကား မှန်ပေသည်၊ သို့သော် ယေဘုယျနည်းအားဖြင့် နိက္ခေပကဏ္ဍသည် တိက်, ဒုက် အလုံးစုံကို --

(က) အရင်းအမြစ် (မူလ) အားဖြင့်၎င်း
(ခ) အစုအပေါင်း (ခန္ဓာ) အားဖြင့်၎င်း
(ဂ) ထွက်ဝင်ရာတံခါး (ဒွါရ) အားဖြင့်၎င်း
(ဃ) ဖြစ်ပေါ်ရာဌာန (ဘုံ) အားဖြင့်၎င်း
(င) အနက်သဘော (အတ္ထ) အားဖြင့်၎င်း
(စ) တရားကိုယ် (ဓမ္မ) အားဖြင့်၎င်း
(ဆ) အမည်(နာမ)အားဖြင့်၎င်း
(ဇ) အနက်ကို ဖော်ပြတတ်သော (လိင်)အားဖြင့်၎င်း
အကျဉ်းချုံး၍ ပြသောကဏ္ဍ ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်၊

ယင်းရှစ်ချက်တို့တွင် မူလ, ခန္ဓ, ဒွါရ ဘူမိ ဟူသော အချက်အလက်တို့သည် တိက်, ဒုက်အားလုံးတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော်လည်း အတ္ထ ဓမ္မ နာမ လိင်္ဂ ဟူသော အချက်အလက်တို့သည်ကား တိက်, ဒုက် အားလုံးတို့နှင့် သက်ဆိုင်သည်။

မူလ, ခန္ဓ, ဒွါရ, ဘူမိဟူသော အချက်အလက်တို့ကိုလည်း ကုသလတိက်နှင့် ဝေဒနာတိုက်ကို လေလာရုံမျှနှင့်ပင် တွေ့နိုင်ပေသည်။

နိက္ခေပကဏ္ဍ ကုသလတိက်

မူလအားဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ ပြတော်မူပုံ

(က) မြတ်စွာဘုရားသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍဖြင့် ကုသလတိက်(ကုသလာ ဓမ္မာ) အရကို အလွန် ကျယ်ဝန်းစွာ ဟောတော်မူခဲ့သော်လည်း နိက္ခေပကဏ္ဍ၌ ကုသလာ ဓမ္မာ အရ ကုသိုလ်တရား ဟူသည် အလောဘ, အဒေါသ, အမောဟ ဖြစ်ပေသတည်းဟု အရင်းအမြစ် (မူလ) အားဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ ပြတော်မူသည်။

ဤပဌမနည်းကို လေ့လာကြည့်သော် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍနည်းအရ ပြဆိုခဲ့သော ကုသိုလ်တရား အားလုံးသည် ဤရေသောက်မြစ် (မူလ)တရားသုံးပါးမှ ပေါက်ဖွားရပါတကား ဟု သဘောပေါက်လာသည်၊ ထို့ပြင် ကုသိုလ် တရားဟူသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍနည်းအရ မည်မျှအမျိုးအစားကွဲ၍ မည်မျှ များပြားစေကာမူ လောဘကိုသတ် ဒေါသကိုသတ် မောဟကိုသတ်သော တရားပါတကား ဟု လုပ်ငန်းစဉ်ကိုလည်း မြင်လာနိုင်သည်၊ ထို့ပြင် ကုသိုလ်တရားဟူသည် အကျယ်ချဲ့လိုက်သော် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့သော နည်းမျှကျယ်ဝန်းသော်လည်း အကျဉ်းချုံးလိုက်သော် ဤမူလ တရားသုံးပါးသာ ရှိပါတကားဟု အကျယ်ချဲ့နည်း အကျယ်ချုံးနည်းတို့ကိုလည်း သိနိုင်ပေသည်။

ခန္ဓာအားဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ ပြတော်မူပုံ

(ခ) မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမှတဆင့်တက်၍ ကုသလာ ဓမ္မာ အရ ကုသိုလ်တရားဟူသည် ထိုမူလတရား သုံးပါးနှင့် အတူတကွဖြစ်ပေါ်ရသော ခံစားမှုအစု မှတ်သားမှုအစု စီမံပြုပြင်မှုအစု သိမှုအစုဟူ၍ နာမ်ခန္ဓာ လေးပါးဖြစ်သည်ဟု သတ္တဝါတို့ကိုယ်တိုင် သိမြင်နိုင်သော ပရမတ္ထ အဖွဲ့အစည်း (ခန္ဓာ) သဘောအားဖြင့် တဖန် ပြတော်မူသည်။

ဤ ဒုတိယနည်းကို လေ့လာကြည့်ရှုလျှင် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ဟောတော်မူခဲ့သော ကုသလာ ဓမ္မာ အရ ကုသိုလ်စိတ် ၂၁-ခု၊ စေတသိက် ၃၈-ခုတို့ အားလုံးပါဝင်နေသည်ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။

(က) သိမှုကုသိုလ်စိတ် ၂၁-ခုသည် (ဝိညာဏက္ခန္ဓာ)
(ခ) ခံစားမှု (ဝေဒနာ) စေတသိက်သည် (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ)
(ဂ) မှတ်သားမှု (သညာ) စေတသိက်သည် (သညာက္ခန္ဓာ)
(ဃ) ကြွင်းသော စီမံပြုပြင်မှုစေတသိက် ၃၆-ပါးသည် (သင်္ခါရက္ခန္ဓာ)

ဤသို့ တွေ့မြင်ရသဖြင့် ဤဒုတိယ အကျဉ်းချုံးနည်းသည် ပဌမနည်းကဲ့သို့ အမြစ်ကိုသာ ကိုင်ပြသောနည်းမျိုး မဟုတ်၊ အမြစ်နှင့်တကွ သစ်ပင်တပင်လုံးကို ကိုင်ပြသော နည်းပါတကားဟု ဒေသနာဉာဏ်တော်၏ ဆန်းကြယ်ပုံကိုလည်း မှန်းဆ၍ ကြည်ညိုနိုင်သည်။

ဒွါရအားဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ ပြတော်မူပုံ

(ဂ) မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမှတဆင့်တက်၍ ကုသလာ ဓမ္မာ အရ ကုသိုလ်တရားဟူသည် ထိုမူလသုံးပါးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရသော ကိုယ်ဖြင့်ပြုလုပ်မှု နှုတ်ဖြင့်ပြောဆိုမှု စိတ်ဖြင့်ကြံစည်မှု ကံသုံးပါးဖြစ်ကြောင်းကို ကုသိုလ်၏ ထွက်ဝင်ရာ တံခါး ဒွါရ (ကာယဒွါရ ဝစီဒါ, မနောဒွါရ) အားဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ ပြတော်မူပြန်သည်။

ဤတတိယနည်းကို လေ့လာကြည့်ရှုလျှင် ကုသလာ ဓမ္မာ အရ ကုသိုလ်တရားဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ပြုလုပ်မှု နှုတ်ဖြင့် ကောင်းစွာပြောဆိုမှု စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာကြံစည်မှုပင် ဖြစ်သည်ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်၊ ဤသို့တွေ့မြင်ရသဖြင့် အဘိဓမ္မာဟူသည် ငါတို့ကိုယ်တိုင် သိမြင်နိုင်သော တရားပါတကား၊ ငါတို့ နေ့စဉ် ပြုလုပ်ပြောဆိုကြံစည်နိုင်သော တရားပါတကားဟု ကွက်ကွက် ကွင်းကွင်း သဘောပေါက်လာမည်၊ ကုသလာ ဓမ္မာ အရ ကုသိုလ်တရားဟူသည် ပိဋကတ်သုံးပုံ စာအုပ်ကြီးတွေ၌ မှတ်တမ်းတင်ရုံမျှသာ ဖြစ်ပါတကား၊ ငါတို့ကိုယ်နှုတ်စိတ်တို့၌သာ ရှိနေပါတကား၊ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါတကားဟု တိတိကျကျ သိလာမည်ဖြစ်သည်။

ဤသို့ သိလာသည့်အခါ၌ နိက္ခေပကဏ္ဍသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် အံ့ဩ၍မဆုံးနိုင်အောင် ကျဉ်း၍နေသော်လည်း အလွန်ဉာဏ်နုသော အဘိဓမ္မာသုတေသီ ပုဂ္ဂိုလ်တို့အတွက် ကိုးရာအစစ် မှီခိုရာအစစ် ဖြစ်ပါပေတကားဟု နိက္ခေပကဏ္ဍ၏ အတိမ်အနက်ကို မှန်းဆနိုင်လာမည်။

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် သစ်ပင်တပင်ကို ပြရာ၌ အမြစ်ကို၎င်း ပင်စည်ကို၎င်း အသီးအပွင့်တို့ကို၎င်း ကိုင်၍ ပြသကဲ့သို့ ကုသလာ ဓမ္မာ ပုဒ်အရ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြရာ၌ အရင်းအမြစ် (မူလ) တရားအားဖြင့် ကိုင်၍ ပြတော်မူသည်၊ ပင်စည် (ခန္ဓာ) အားဖြင့် ကိုင်၍ပြတော်မူသည်၊ အသီးအပွင့် (ကံ)အားဖြင့် ကိုင်၍ ပြတော်မူသည်၊ ထို့အတူ အကုသလာ ဓမ္မာ ပုဒ်အရ အကုသိုလ် တရားတို့ကို ပြရာ၌လည်း အရင်းအမြစ် (မူလ) တရားအားဖြင့် ကိုင်၍ ပြတော်မူသည်၊ ပင်စည် (ခန္ဓာ)အားဖြင့် ကိုင်၍ပြတော်မူသည်၊ အသီးအပွင့်(ကံ)အားဖြင့် ကိုင်၍ပြတော်မူသည်။

အဗျာကတာ ဓမ္မာ ပုဒ်၌ ဝိပါက် ကြိယာတရားတို့ကို ဘုံအားဖြင့်၎င်း ခန္ဓာအားဖြင့်၎င်း စုပေါင်း၍ အကျဉ်းချုပ် ပြတော်မူသည်၊ ရုပ်နှင့် နိဗ္ဗာန်ကိုကား သာမညအားဖြင့် ပြတော်မူသည်။

နိက္ခေပကဏ္ဍ ဝေဒနာတိက်

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ကုသလတိက်ကို စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ရူပကဏ္ဍတို့ဖြင့် အကျယ်အားဖြင့်လည်း ပြတော်မူသည်၊ နိက္ခေပကဏ္ဍဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့်လည်း ပြတော်မူသည်။

ဝေဒနာတိက်စသော တိက်ဒုက်တို့ကိုမူကား စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ရူပကဏ္ဍတို့ဖြင့် အကျယ်အားဖြင့် ပြတော်မမူ၊ နိက္ခေပကဏ္ဍဖြင့်သာ အကျဉ်းအားဖြင့် ပြတော်မူသည်၊ ယင်းသို့ အကျယ်အားဖြင့် မပြမူ၍ အကျဉ်းအားဖြင့်သာ ပြတော်မူရခြင်း၏ အဓိပ္ပါယ်အပြည့်အစုံကို နိက္ခေပကဏ္ဍဝေဒနာ တိက်စသည်တို့၌ပါသော သဘောတရား တို့ကို လေ့လာကြည့်လျှင် သိနိုင်ပေသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် နိက္ခေပကဏ္ဍဖြင့် ဝေဒနာတိုက်ကို ဖွင့်ပြရာ၌—

(က) သုခဘုံ
(ခ) ဒုက္ခဘုံ
(ဂ) အဒုက္ခမသုခဘုံ

ဟူ၍ စိတ် စေတသိက်တရားတို့သည် ခံစားမှု (ဝေဒနာ)၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ ဌာနဖြစ်သောကြောင့် ယင်း စိတ် စေတသိက်တရားတို့ကို (ဘုံ) ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် ရှေးဦးစွာ အကျဉ်းချုံး၍ ပြတော်မူသည်။

(က) သုခဘုံကိုလည်း ကာမသုခဘုံ ရူပသုခဘုံ လောကုတ္တရသုခဘုံ ဟူ၍ တဆင့်တက်၍ သုံးမျိုးခွဲပြ တော်မူသည်။

ကာမသုခဘုံဟူသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့သော ကာမသောမနဿသဟဂုတ် စိတ် စေတသိက်တို့ပင် ဖြစ်သည်။

ရူပသုခဘုံဟူသည်မှာလည်း စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့သော ရူပါဝစရသောမနဿသဟဂုတ် စိတ် စေတသိက် တို့ပင် ဖြစ်သည်။

လောကုတ္တရသုခဘုံဟူသည်မှာလည်း စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့သော လောကုတ္တရသောမနဿသဟဂုတ်စိတ်, စေတသိက်တို့ပင် ဖြစ်သည်။

ယင်း စိတ် စေတသိက်များကို အကျယ်ပြလိုသော် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ကဲ့သို့ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ခွဲခြား၍ပြရမည်ပင် ဖြစ်သည်၊ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍကို လေ့လာပြီးပါက သိစွမ်းနိုင်ကြလိမ့်မည်ဟု သဘော ထားတော်မူ၍ ယင်းစိတ် စေတသိက်တရားများကို ဤနိက္ခေပကဏ္ဍ၌ ခန္ဓာလေးပါးဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ ပြတော်မူသည်။

(ခ) ဒုက္ခဘုံကိုကား ကာမဒုက္ခဘုံဟု တခုသာ ပြတော်မူသည်၊ ကာမဒုက္ခဘုံဟူသည်မှာလည်း စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့သော ဒုက္ခသဟဂုတ်စိတ် စေတသိက်တို့ပင် ဖြစ်သည်။

(ဂ) အဒုက္ခမသုခဘုံကိုကား ကာမဥပေက္ခာဘုံ ရူပဥပေက္ခာဘုံ အရူပဥပေက္ခာဘုံ လောကုတ္တရဥပေက္ခာဘုံဟူ၍ တဆင့်တက်၍ လေးမျိုးပြတော်မူသည်။

ကာမဥပေက္ခာဘုံဟူသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့သော ကာမဥပေက္ခာသဟဂုတ် စိတ်, စေတသိက်တို့ပင် ဖြစ်သည်။

ရူပဥပေက္ခာဘုံဟူသည်မှာလည်း စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့သော ရူပါဝစရပဉ္စမဈာန် စိတ်, စေတသိက်တို့ပင် ဖြစ်သည်။

အရူပဥပေက္ခာဘုံဟူသည်မှာလည်း စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့သော အရူပါဝစရ ပဉ္စမဈာန်စိတ်, စေတသိက်ပင် ဖြစ်သည်။

လောကုတ္တရဥပေက္ခာဘုံ ဟူသည်မှာလည်း စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ ပြဆိုခဲ့သော လောကုတ္တရပဉ္စမဈာန်စိတ် စေတသိက်တို့ပင် ဖြစ်သည်။

ယင်းစိတ်စေတသိက်တရားများကိုလည်း အကျယ်ပြလိုသော် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ကဲ့သို့ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြရမည်ပင် ဖြစ်သည်၊ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍကို လေ့လာပြီးပါက သိစွမ်းနိုင်ကြ လိမ့်မည်ဟု သဘောထားတော်မူ၍ ယင်းစိတ်, စေတသိက်တရားတို့ ကို ဤနိက္ခေပကဏ္ဍ၌ ခန္ဓာလေးပါးဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ ပြတော်မူသည်။

ဤသို့ ဝေဒနာတိုက်၌ အကျဉ်းချုံး၍ ဟောတော်မူပုံကို လေ့လာကြည့်ရှုလျှင် နိက္ခေပကဏ္ဍဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ ပြထားသောနည်းသည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ရူပကဏ္ဍတို့ဖြင့် တွဲဖက်၍ လေ့လာမှသာလျှင် စိတ် စေတသိက် ရုပ် တို့၏ အဓိပ္ပါယ်ကိုပြည့်စုံအောင် သိနိုင်မည်။

မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေဒနာတိက်စသော တိက်ဒုက်တို့ကို စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ, ရူပကဏ္ဍတို့ဖြင့် အကျယ်ဟောတော် မမူခြင်း၏ အဓိပ္ပါယ်ကိုလည်း သိလာမည်၊ နိက္ခေပကဏ္ဍ၏ အရကောက် စိတ် စေတသိက် ရုပ်တို့၏ အဓိပ္ပါယ် အပြည့်အစုံကို အဋ္ဌကထာ ဋီကာတို့၌ ရှာဖွေသော်လည်း တွေ့နိုင်မည်မဟုတ်၊ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ရူပကဏ္ဍတို့၌သာ ရှာဖွေ၍ ယူရမည်ကိုလည်း သဘောပေါက်လာမည်၊ ဤဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းသည် ဓမ္မသဘာဝအားဖြင့်သာ နက်နဲသည်မဟုတ်၊ ဟောကြားပုံ အစီအစဉ် အားဖြင့်လည်း နက်နဲနေပုံကို လက်တွေ့မြင်လာမည်။

ဤကား နိက္ခေပကဏ္ဍ ဝေဒနာတိက်အဖွင့်ကို လေ့လာစူးစမ်းချက်မျှသာ ဖြစ်ပါသတည်း။

၄-အဋ္ဌကထာ ကဏ္ဍ

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၏ ခေါင်းစဉ် (မာတိကာ)ကား တိက် ၂၂-တိက်၊ ဒုက် ၁၄၂-ဒုက်ဖြစ်သည်။ ယင်းတိက်, ဒုက်တို့တွင် ကုသလတိက်ကို စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ရူပကဏ္ဍတို့ဖြင့် အကျယ်အားဖြင့် ပြတော်မူသည်၊ ကုသလတိက် နှင့်တကွ ကြွင်းသောတိက်, ဒုက်အားလုံးကို နိက္ခေပကဏ္ဍဖြင့် မကျဉ်းမကျယ် ပြတော်မူသည်၊ ယင်းကဏ္ဍ သုံးပါးတို့ဖြင့်ပင် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၏ခေါင်းစဉ် (မာတိကာ)အရ ဖွင့်ဆိုရမည့်တာဝန်သည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ။

ယင်းသို့ ပြီးဆုံးငြားသော်လည်း အဘိဓမ္မာစာသင်သားအချို့သည် နိက္ခေပကဏ္ဍမျှဖြင့် တိက် ဒုက်တို့၏ အရကောက်တို့ကို သရုပ်အရေအတွက်နှင့်တကွ ကောက်ယူရာ၌ တွေဝေ၍ နေကြကုန်သည်၊ သရုပ် အရေအတွက် စိတ်, စေတသိက်, ရုပ်တို့သည် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ ရူပကဏ္ဍတို့၌ ပါရှိငြား သော်လည်း နေရာအနှံ့အပြား ပြန့်ကြဲဖြစ်၍နေသည်၊ ယင်းသို့ ပြန့်ကြဲဖြစ်၍နေသော စိတ် စေတသိက်, ရုပ်တို့ကို တိက်, ဒုက်တို့နှင့် လျော်ညီစွာ သရုပ်အရေအတွက်နှင့်တကွ တိတိကျကျ ဖွင့်ပြတော်မူလိုသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အဋ္ဌကထာကဏ္ဍကို ဆက်လက်၍ ဟောတော်မူရသည်။

နိက္ခေပကဏ္ဍသည် တိက် ဒုက်တို့၏ သရုပ်အဓိပ္ပါယ်ကို မကျဉ်းမကျယ်အားဖြင့် ပြတော်မူသည်၊ အဋ္ဌကထာ ကဏ္ဍသည် တိက်ဒုက်တို့၏ သရုပ်အဓိပ္ပါယ်ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ပြတော်မူသည်ဟု အဋ္ဌကထာဆရာမြတ်တို့ ဖွင့်ဆိုကြသည်၊ ယင်းသို့ဖွင့်ဆိုကြသော စကားသည် တိက်, ဒုက်အားလုံး တို့၏ အဖွင့်ပါဠိတော် စာမျက်နှာ အနည်းအများကို ထောက်ထားသော် မှန်ပေသည်၊ သုတ္တန္တိက မာတိကာကို အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၌ ဟောတော် မမူသည်ကို ထောက်ထားသော် မှန်ပေသည်၊ အချို့ အချို့သော တိက်, ဒုက်တို့၌ သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်းအားဖြင့် အကျယ်ဝေဖန်ထားသည်ကို ထောက် ထာသော် မှန်ပေသည်။ သို့သော် အဘိဓမ္မာနည်းစစ်စစ် စိတ် စေတသိက် တို့၏ သရုပ်သဘောကို ဖော်ပြရာ၌ကား အဋ္ဌကထာကဏ္ဍသည် နိက္ခေပကဏ္ဍထက် များစွာကျယ်ဝန်း၍ နေသည်ကို တွေ့မြင်နိုင်လေသည်။

သာဓကအားဖြင့် တင်ပြရသော် ဝေဒနာတိက်ကို နိက္ခေပကဏ္ဍနည်းဖြင့် ဖွင့်ပြရာ၌ ရသင့်ရထိုက်သော စိတ်စေတသိက်တို့ကို ဘုံအားဖြင့်၎င်း ခန္ဓာအားဖြင့်၎င်း စုပေါင်း၍ သာမညအားဖြင့် ပြတော်မူသည်။

အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၌ကား သုခသဟဂုတ် စိတ် စေတသိက်၊ ဒုက္ခသဟဂုတ် စိတ် စေတသိက်၊ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် စိတ်, စေတသိက်တို့ကို သရုပ်အရေအတွက်နှင့်တကွ အကျယ်အားဖြင့် ပြတော်မူသည်။

ထို့ပြင် ဝိတက်တိက်ကို နိက္ခေပကဏ္ဍနည်းဖြင့် ဖွင့်ပြရာ၌ ရသင့်ရထိုက်သော စိတ်စေတသိက်တို့ကို ဘုံအားဖြင့်၎င်း ခန္ဓာအားဖြင့်၎င်း စုပေါင်း၍ သာမညအားဖြင့် ပြတော်မူသည်။

အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၌ကား သဝိတက္က သဝိစာရစိတ် စေတသိက်, အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တစိတ် စေတသိက်, အဝိတက္က အဝိစာရစိတ် စေတသိက်တို့ကို သရုပ်အရေအတွက်နှင့်တကွ အကျယ်အားဖြင့် ပြတော်မူသည်။

ထို့အတူ ပီတိတိက်စသည်တို့၌လည်း အဋ္ဌကထာကဏ္ဍသည် နိက္ခေပကဏ္ဍထက် ကျယ်ဝန်းနေသည်ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။

အာသဝ, နီဝရဏ, သညောဇနစသော တရားတို့ကို နိက္ခေပကဏ္ဍနည်းဖြင့် ဖွင့်ပြသော အချို့ နေရာတို့၌ကား နိက္ခေပကဏ္ဍသည် အဋ္ဌကထာကဏ္ဍထက် အနည်းငယ် ကျယ်ဝန်းနေသည်ကို တွေ့ရမည်၊ ယင်းသို့ပင် ကျယ်ဝန်းသော်လည်း --

(က) ကာမာသဝသည် မည်သည့် စိတ်, စေတသိက်တို့နှင့် ယှဉ်သည်၊
(ခ) ဘဝါသဝသည် မည်သည့် စိတ်, စေတသိက်တို့နှင့် ယှဉ်သည်၊
(ဂ) ဒိဋ္ဌာသဝသည် မည်သည့် စိတ်, စေတသိက်တို့နှင့် ယှဉ်သည်၊
(ဃ) အဝိဇ္ဇာသဝသည် မည်သည့် စိတ်, စေတသိက်တို့နှင့် ယှဉ်သည်

စသောအားဖြင့် အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၌ကဲ့သို့ စိတ်, စေတသိက်အမည်များကို သရုပ်အားဖြင့် ဖော်ပြ၍ ဟောတော် မမူချေ၊ သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်းအားဖြင့်သာ အကျယ်ချဲ့၍ ဟောတော်မူသည်၊ ယင်းသို့ ကျယ်သည်ဟု ဆိုနိုင်သော နေရာတို့၌ပင် စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌လာသော စိတ် စေတသိက် ရုပ် များကို တိတိကျကျ ဖော်ပြ မထားသည်ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်၊ ထို့ထက် ထူးခြားသော နေရာတို့ကား--

(က) ကာမကို အာရုံပြုသောတရား
( ခ ) မဟဂ္ဂုတ်ကို အာရုံပြုသောတရား
( ဂ ) နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသောတရားများ(ပရိတ္တာရမ္မဏတိက်)

(က) အတိတ်ကို အာရုံပြုသောတရား
( ခ ) အနာဂတ်ကို အာရုံပြုသောတရား
( ဂ ) ပစ္စုပ္ပန်ကို အာရုံပြုသောတရားများ(အတီတာရမ္မဏတိက်)

(က) အဇ္ဈတ္တကို အာရုံပြုသောတရား
( ခ ) ဗဟိဒ္ဓကို အာရုံပြုသောတရား
(ဂ) အဇ္ဈတ္တ ဗဟိဒ္ဓကို အာရုံပြုသောတရား(အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတိက်)

စသော အာရမ္မဏတိက် တို့ကို နိက္ခေပကဏ္ဍနည်းဖြင့် ဝေဖန်ရာ၌ မည့်သည့်စိတ် စေတသိက်များ ဖြစ်သည်ဟု သရုပ်အားဖြင့် တိတိကျကျဖွင့်ပြတော်မမူချေ၊ အကျဉ်းဆုံးနည်းအားဖြင့်သာ ပြတော်မူသည်။

အဋ္ဌကထာ၌ကား—

(က) ကာမကို ဧကန် အာရုံပြုသောတရား၊ အနေကန် အာရုံပြုသောတရား။
(ခ) မဟဂ္ဂုတ်ကို ဧကန် အာရုံပြုသောတရား၊ အနေကန် အာရုံပြုသောတရား။
(ဂ) နိဗ္ဗာန်ကို ဧကန် အာရုံပြုသောတရား၊ အနေကန် အာရုံပြုသောတရား
စသည်ဖြင့် သရုပ်အရေအတွက်နှင့်တကွ အကျယ်ဆုံး နည်းအားဖြင့် ပြတော်မူသည်။

ဤနက်နဲလှသော အာရမ္မဏတိက်တို့၏ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍကို လေ့လာကြည့်လျှင် နိက္ခေပကဏ္ဍထက်များစွာ ကျယ်ဝန်းနေသည်ကို တွေ့မြင်ရသည်၊ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍကို ဆက်လက်၍ မဟောကြားခဲ့သော် အဘိဓမ္မာ စာသင်သားတို့သည် တိက်, ဒုက်တို့ကို စိတ် စေတသိက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်ရာ၌ ကမ်းမမြင် လမ်းမမြင် သမုဒ္ဒရာ အပြင်ကို လက်ပစ်ကူးရသည်ထက် ခဲယဉ်းမည့်အရေးကို တွေးမိလာမည်။

နိက္ခေပကဏ္ဍဖြင့် တိက် ဒုက်အားလုံးတို့၏ အရကောက်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးပါလျက် အဋ္ဌကထာကဏ္ဍဖြင့် တိက်, ဒုက်တို့၏ အရကောက်ကိုပင် တဖန်ဆက်လက်၍ ဟောကြားတော်မူရပုံကိုလည်း စဉ်းစားမိလာမည်၊ နိက္ခေပကဏ္ဍ၌ သုတ္တန္တိကမာတိကာကို ဟောတော်မူသကဲ့သို့ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၌ ဟောတော်မမူခြင်း၏ အဓိပ္ပါယ်ကိုလည်း သဘောပေါက်လာမည်။ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၌ အဘိဓမ္မာနည်း သက်သက်ကိုသာ ဟောတော်မူသောကြောင့်တည်း။

အဘိဓမ္မာ ၇-ကျမ်း၏ အသည်းနှလုံး

ဤသို့ သဘောပေါက်လာသော် ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ လာရှိသော အဘိဓမ္မာအဆီအနှစ် အားလုံးသည် ဤ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၌ စုပုံနေပါတကားဟု အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၏ နက်နဲပုံကိုလည်း သိလာသည်၊ ဤအဋ္ဌကထာ ကဏ္ဍသည် အဘိဓမ္မာ ၇-ကျမ်း၏ အသည်းနှလုံးဖြစ်ပါပေတကားဟု အဘိဓမ္မာ၏ အခြေအမြစ် လမ်းစကိုလည်း တွေ့မြင်လာသည်၊ ဤအဋ္ဌကထာကဏ္ဍသည် အဘိဓမ္မာကျမ်း အကျော်အမော် အဋ္ဌကထာဆရာတော်များ၏ မှီငြမ်းတခု မျက်ရှုကြေးမုံဖြစ်ပါတကားဟု အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာဆရာကြီးတို့၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သည်ကိုလည်း သတိပြုမိလာမည်၊ ဤသို့ အနုလုံ ပဋိလုံ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် သတိပြုမိလာမှသာလျှင် အဋ္ဌကထာကဏ္ဍကို ပိဋကတ်သုံးပုံနှင့် တန်းတူ အလေးပေး၍ ချီးကျူးရေးသားထားသော အဋ္ဌကထာဆရာကြီး၏ ဉာဏ်စွမ်းကို မြှော်မှန်း၍ ရှိခိုးကော်ရော် ပူဇော်နိုင်ကြလိမ့်မည်တကား။

ဤကား အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၏ အဆီအနှစ်များကို နိက္ခေပကဏ္ဍနှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ လေ့လာဖော်ပြချက်ပင် ဖြစ်ပါသည်။

ဓမ္မသင်္ဂဏီ၏ မှတ်သားဖွယ်ရာ အနှစ်သာရ

ဓမ္မသင်္ဂဏီအဘိဓမ္မာကျမ်းသည် တရားတော်၏ အဆီအနှစ်အရသာအတိ ပြည့်ဝလှသည်၊ ထိုတရားအရသာ တို့ကို တင်းပြည့် ကျပ်ပြည့် သုံးဆောင်ခံစားခွင့် မရကြသေးသည့် သုတေသီ ပညာရှင်တို့အဘို့ နမူနာအမြီး သဘောဖြင့် အနည်းငယ်ထုတ်နုတ်၍ ဖော်ပြပါအံ့၊ သမုဒ္ဒရာ ရေတစက်၏ ငန်သောအရသာကို သိရုံမျှနှင့် ကြွင်းကျန်သော ရေပြင်ရေထုကြီးသည်လည်း ငန်သော အရသာရှိကြောင်း သိရသကဲ့သို့ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းမှ အနည်းငယ်မျှသော ကောက်နုတ်ချက်နှင့်ပင် တရားအဆီအနှစ်တခုလုံးကို မြှော်မှန်းနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်ဘုရား ဟောကြားတော်မူသည့် ကျမ်းဂန်များ၌ မြတ်စွာဘုရားနှင့်တကွ တရားတော် သံဃာတော်များအား ကိုးကွယ်သူများကို သမ္မာဒိဋ္ဌိက အယူရှိကြသူ ဟူ၍ သုံးနှုန်း ခေါ်တွင်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ သို့ရာတွင် မြန်မာပြည်ကို တိုင်းတပါးသား အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ ဝင်ရောက်လာသောအခါကျမှသာ ဗုဒ္ဓအယူကို ဗုဒ္ဓဘာသာဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းကြောင်း လူကြီးသူမ ပညာရှိများ၏ အစဉ်အဆက်စကား ရှိလေသည်။

ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာ၊ ပကိဏ္ဏကဝဂ်၊ ဒါရုသာကစ္ဆိကပုတ္တဝတ္ထု ၂၈၄-၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည် ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူသောအခါ---

ရာဇဂဟသ္မိံ ဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌိကပုတ္တော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကပုတ္တောတိ ရွှေ ဒါရကာ အဘိက္ခဏံ ဂုဠကီဠံ ကီဠန္တိ၊ တေသု သမ္မာဒိဋ္ဌိကပုတ္တော ဂုဠံ ခိပမာနော ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ အာဝေဇ္ဇေတွာ နမော ဗုဒ္ဓဿာတိ ဝဇ္ဇာ ဂုဠံ ခိပတိ။ ။ဟု ပြတော်မူသည်။

အနက်ကား

ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိက အမျိုးသားသူငယ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကအမျိုးသား သူငယ်နှစ်ဦးတို့သည် အစဉ်မပြတ် ဂုံညင်းပစ်၍ ကစားကြကုန်၏၊ ထိုအမျိုးသားသူငယ်နှစ်ဦးတို့တွင် သမ္မာဒိဋ္ဌိက အမျိုးသားသူငယ်သည် ဂုံညင်းပစ်သည်ရှိသော် ဗုဒ္ဓါနုဿတိ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်လျက် နမော ဗုဒ္ဓဿ (မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏) ဟု ဆို၍ ဂုံညင်းပစ်ကစားသည့်အခါ ဂုံညင်းနိုင်ပေသည်။

ထို့ပြင် ၎င်း ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာ၊ ပုပ္ဖဝဂ်၊ ဂရဟဒိန္နဝတ္ထု ၂၇၉-၌လည်း—

မဟာဇနော သန္နိပတိ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာပိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝိပ္ပကာရံ ပဿိဿာမာတိ သန္နိပတန္တိ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိကာပိ အဇ္ဇ သတ္ထာ မဟာဓမ္မဒေသနံ ဒေသေဿတိ၊ ဗုဒ္ဓဝိသယံ ဗုဒ္ဓလီယံ ဥပဓာရေဿာမာတိ သန္နိပတန္တိ။ ။ ဟု ပြတော်မူခဲ့သည်။

အဓိပ္ပါယ်ကား

များစွာသော လူပရိသတ်အပေါင်းသည် စည်းဝေးကြလေ၏၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိက အမျိုးသား အမျိုးသမီးတို့သည်လည်း ရဟန်းဂေါတမ၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းကို ကြည့်ရှုကြကုန်အံ့ဟု စည်းဝေးကြကုန်၏၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိကအမျိုးသား အမျိုးသမီးတို့သည်လည်း ဤယနေ့ ငါတို့ဆရာ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြီးကျယ်များမြတ်လှစွာသော တရား ဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူလိမ့်အံ့၊ မြတ်စွာဘုရား၏ အရာဌာနသာဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ တင့်တယ်တော်မူခြင်းကို စူးစမ်း ဖူးမြင်ကြကုန်အံ့ဟု စည်းဝေးကြလေကုန်၏။

ဤကား သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားအား ကိုးကွယ်ကြသူ လူ နတ် ဗြဟ္မာအပေါင်းတို့ကို သမ္မာဒိဋ္ဌိက အယူ ရှိကြသူဟူ၍ သာသနာဝင်ကျမ်းဂန်များ၌ သုံးနှုန်းရေးသားခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြောင်း သာဓကတင်ပြချက် ဖြစ်ပေသည်။

ထို့ကြောင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိက(ဗုဒ္ဓဘာသာ)အမျိုးကောင်းသားအမျိုးကောင်းသမီး စင်စစ် ဖြစ်လိုကြပါလျှင်

အဘယ်ကဲ့သို့သော အခြေခံအယူဝါဒ (အယူအဆ) ရှိရပါလိမ့်မည်နည်းဟု သိရှိနားလည်ရန် ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိတော်နှင့် ဘာသာပြန် ဥယျာဉ်တော်ကြီးအတွင်းမှာ ရှာဖွေကြရပေလိမ့်မည်၊ စေ့စေ့စပ်စပ် သတိပြု၍ ကြည့်ရှု ရှာဖွေလိုက်သည့်အခါ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်နှင့် ဘာသာပြန်ပဒ အမှတ် (၁၃၇၁)၌ ကောင်းစွာ တွေ့မြင်သိရှိကြရပေမည်။

သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူနှင့် ပြည့်စုံမှုသည် အဘယ်နည်း

(၁) ပေးလှူရခြင်း၏အကျိုး (ကျေးဇူး)သည် အဟုတ်ရှိ၏၊ အမှန်ရှိ၏ (အတ္ထိ ဒိန္နံ)။

(၂) ယဇ်ကြီး (အလှူကြီး) ပူဇော်ရခြင်း၏ အကျိုး(ကျေးဇူး)သည် အဟုတ်ရှိ၏၊ အမှန် ရှိ၏ (အတ္ထိ ယိဋ္ဌံ)။

(၃) ယဇ်ငယ် (အလှူငယ်) ပူဇော်ရခြင်း၏အကျိုး(ကျေးဇူး) သည် အဟုတ်ရှိ၏၊ အမှန်ရှိ၏ (အတ္ထိ ဟုတံ)။

(၄) ကောင်းစွာပြုအပ် (မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်)သော (ကောင်းမှု မကောင်းမှု) ကံတို့၏ အကျိုးဖျား (အကျိုးဆက်) ဖလ၊ အကျိုးရင်း ဝိပါက်သည် အဟုတ်ရှိ၏၊ အမှန်ရှိ၏ (အတ္ထိ သုကတ ဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော)။

(၅) ဤလောကသည် အဟုတ်ရှိ၏၊ အမှန်ရှိ၏ (အတ္ထိ အယံ လောကော)။
(၆) တမလွန်လောကသည် အဟုတ်ရှိ၏၊ အမှန်ရှိ၏၊ (အတ္ထိ ပရော လောကော)။

(၇) အမိ၌ကောင်းစွာပြုခြင်း မကောင်းသဖြင့်ပြုခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးသည် အဟုတ်ရှိ၏၊ အမှန်ရှိ၏ (အတ္ထိ မာတာ)။

(၈) အဖ၌ကောင်းစွာပြုခြင်း မကောင်းသဖြင့်ပြုခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးသည် အဟုတ် ရှိ၏၊ အမှန်ရှိ၏ (အတ္ထိ ပိတာ)။

(၉) သေ၍တဖန်ဖြစ်ပြန်သောသတ္တဝါတို့သည် အဟုတ်ရှိကုန်၏၊ အမှန်ရှိကုန်၏ (အတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ)။

(၁၀) ဤလောကကို၎င်း တမလွန်လောကကို၎င်း ကိုယ်တိုင်ထူးသော ဉာဏ်ဖြင့်သိ၍ မျက်မှောက်ပြုကာ ဟောကြားနိုင်ကုန်သော ညီညွတ်ကုန်သော ကောင်းသောအကျင့်ရှိ ကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် လောက၌ အဟုတ်ရှိကုန်၏၊ အမှန်ရှိကုန်၏။ (အတ္ထိ လောကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သမ္မဂ္ဂတာ သမ္မာပဋိပန္နော)။

ဟူ၍ ဤဆယ်ချက်သော ဒသ ဝတ္ထုက-သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံမှသာလျှင် သမ္မာဒိဋ္ဌိက-အမျိုးကောင်းသား အမျိုးကောင်းသမီး စင်စစ် ဖြစ်နိုင်ကြပေလိမ့်မည်။

ရှင်းလင်းချက်

(၁) အတ္ထိ ဒိန္နံ-အရ စွန့်ကြဲပေးကမ်းလှူဒါန်းမှုဒါန စေတနာဓမ္မဓာတ်၏ အကျိုးရင်းနှင့် ကောင်းကျိုးအဆင့်ဆင့် ကောင်းကျိုး အဆက်ဆက်သည်ကား မုက္ခု ဧကန်အမှန်ရှိပါ တကားဟူ၍ အယူမှန်ခြင်း အပြောမှန်ခြင်း ယုံကြည်ခြင်းတည်း၊ စွန့်ကြဲပေးကမ်း လှူဒါန်း၍ အကြောင်းမထူးပါဘူးဟု ဆိုသော အဟေတုကဝါဒ၊ စွန့်ကြဲ ပေးကမ်းလှူဒါန်း၍ အကျိုးမရှိပါဘူးဟု ဆိုသော နတ္ထိကဝါဒ၊ ဤအပြုအမူမျိုးတွေ ပြုနေစရာမလိုပါဘူးဟု ဆိုသော အကိရိယဝါဒ ကြီးများဖြင့် အယူဝါဒ မမှားပါစေလင့်ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ (ဏီ ၁၂၂၁-ဒိဋ္ဌပါဒါန-မှာ ကြည့်ရန်)။

ဤကား သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူဝါဒအမှတ်(၁) ဖြစ်ပေသည်။

(၂) အတ္ထိ ယိဋ္ဌံ (ယဇ်ကြီးအလှူကြီး ပူဇော်ရခြင်း) အရ ရတနာသုံးဖြာ ဆရာ မိဘ, ဂုဏ၀ုဍ္ဎိ ဝယ၀ုဍ္ဎိ သီလ သမာဓိပညာရှိသူတော်ကောင်းတို့ကို အာမိသပူဇာ, ဓမ္မပူဇာတို့ဖြင့် (ဝါ) တစုံတခုဝတ္ထုဖြင့် ပူဇော်မှု အရိုအသေ ပြု၍ ပူဇော်မှုတည်းဟူသော ယဉ်ကျေးမှုတို့ဖြင့် ပူဇော်ကြရပေသည်၊ သို့သော် ထိုပူဇော်မှုမျိုးကို ပြုလိုမှ ပြုနိုင်မှ အကြောင်းညီညွတ်မှ ပြုရမည်ဖြစ်သည်၊ ထိုသို့ကာယကံမြောက် မပြုနိုင်ငြားသော်လည်း ပူဇာစ စေတနာ ဓမ္မဓာတ်ကြီး၏ အကျိုးရင်းနှင့်တကွ ကောင်းကျိုးအဆင့်ဆင့် ကောင်းကျိုး အဆက်ဆက်တို့သည် မုက္ချဧကန် အမှန်ရှိပါတကား ဟူ၍ အယူမှန်ခြင်း အပြောမှန်ခြင်း ယုံကြည်ခြင်းတို့တည်း၊အရိုအသေပြုနေ၍ ပူဇော်နေ၍ အကြောင်းမထူးပါဘူး ဟူသော အဟေတုကဝါဒ, အကျိုးမရှိပါဘူး ဟူသော နတ္ထိကဝါဒ, ဤအပြုအမူမျိုးတွေ ပြုနေစရာ မလိုပါဘူးဟု ဆိုသောအကိရိယဝါဒကြီးများဖြင့် အယူဝါဒ မမှားပါစေလင့်ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။

ဤကား သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူဝါဒအမှတ် (၂) ဖြစ်ပေသည်။

(၃) အတ္ထိ ဟုတံ(ယဇ်ငယ် အလှူငယ် ပူဇော်ရခြင်း) အရ လက်ဆောင်ပေးခြင်း ဧည့်သည် အာဂန္တုလာ၍ ထိုဧည့်သည် အာဂန္တုတို့ကို ဧည့်ဝတ်စောင်ဝတ်ပြုခြင်း လောကမင်္ဂလာ အမျိုးမျိုးတို့အတွက် မင်္ဂလာ ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုးတို့ကို ပြုလုပ်လျက်ရှိကြပေသည်၊ သို့သော် ထိုမင်္ဂလာယဉ်ကျေးမှုတို့ကို ပြုလိုမှ ပြုနိုင်မှ အကြောင်းညီညွတ်မှ ပြုရမည် ဖြစ်သည်၊ ထိုသို့ကာယကံမြောက် ဝစီကံမြောက် မပြုနိုင်ငြားသော်လည်း စေတနာ ပြဋ္ဌာန်းသော ကုသိုလ်မနောဝိညာဏဓာတ်ကြီး၏ အကျိုးရင်းနှင့်တတူ ကောင်းကျိုး အဆင့်ဆင့် ကောင်းကျိုးအဆက်ဆက်တို့သည် မုက္ခ ဧကန် အမှန်ရှိပါတကားဟူ၍ အယူမှန်ခြင်း အပြောမှန်ခြင်း ယုံကြည်ခြင်းတို့တည်း၊လောကီ မင်္ဂလာ ကုသိုလ်မျိုးပြုနေ ကုသိုလ်မျိုးပြုနေ၍ အကြောင်းမထူးပါဘူးဟု ဆိုသော အဟေတုကဝါဒ အကျိုးမရှိပါဘူးဟု ဆိုသော နတ္ထိက အယူဝါဒ, ဤအပြုအမူမျိုးတွေ ပြုနေစရာ မလိုပါဘူး ဟု ဆိုသော အကိရိယဝါဒ ကြီးများဖြင့် အယူဝါဒမမှားပါစေလင့်-ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။

ဤကား သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူဝါဒအမှတ် (၃) ဖြစ်ပေသည်။

(၄) အတ္ထိ သုကတ ဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော-အရ ဒါန သီလ ဘာဝနာ သုစရိုက်ဆယ်ပါးအစရှိသော ကောင်းစွာပြုအပ်သော ကိုယ်အလုပ်, နှုတ်အလုပ်, စိတ်အလုပ်၊ ဒုစရိုက်ဆယ်ပါးအစရှိသော မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော ကိုယ်အလုပ် နှုတ် အလုပ် စိတ်အလုပ်တို့၏ ကောင်းသောအကျိုးရင်း မကောင်းသော အကျိုးရင်းနှင့်တကွ ကောင်းကျိုး မကောင်းကျိုး၊ အကျိုးအဆင့်ဆင့် အကျိုးအဆက်ဆက်တို့သည် မုချ ဧကန် အမှန်ရှိကုန်ပါတကားဟူ၍ အယူမှန်ခြင်း အပြောမှန်ခြင်း ယုံကြည်ခြင်းတို့တည်း၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း အကြောင်းမထူးပါဘူး, အကျိုးမရှိပါဘူး ပြုနေစရာမလိုပါဘူး ဟု ဆိုသော အယူဝါဒကြီးများဖြင့် မမှားပါစေလင့် ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။

ဤကား သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူဝါဒအမှတ် (၄) ဖြစ်ပေသည်။

(၅) အတ္ထိ အယံ လောကော၊ (၆) အတ္ထိ ပရော လောကော- အရ ရှေးရှေး အတိတ်က နေ့ရက်တွေ အဆက်ဆက် ရှိခဲ့သည်၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်နေ့ရက်တွေ ရှိဆဲဖြစ်သည်၊ လာလတ္တံ့သော နေ့ရက်တွေလည်း အဆက်ဆက်ရှိမည်၊ ရှေးရှေးအတိတ်က လတွေ အဆက်ဆက်ရှိခဲ့သည်၊ ယခု ပစ္စုပ္ပန်လတွေ ရှိဆဲဖြစ်သည်၊ လာလတ္တံ့သော လတွေလည်း အဆက်ဆက်ရှိမည်၊ ရှေးရှေးအတိတ်က နှစ်တွေလည်း အဆက်ဆက်ရှိခဲ့သည်၊ ယခုပစ္စုပ္ပန် နှစ်လည်း ရှိဆဲဖြစ်သည်၊ လာလတ္တံ့သောနှစ်တွေလည်း အဆက်ဆက်ရှိလိမ့်မည်၊

ထိုနည်းအတိုင်း သတ္တဝါတိုင်းပင် ရှေးရှေးအတိတ်က မိမိတို့ ပြုလုပ်ခဲ့သောအလုပ်အား လျော်စွာ ဖြစ်ခဲ့ကြ ရသော ဘဝပေါင်းကား များခဲ့လှပြီ၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်ဘဝသည်လည်း ဖြစ်ဆဲဖြစ်သည်၊ (နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကြီးကို မရမီ အတွင်း၌) မိမိ မိမိတို့၏ ကိုယ်အလုပ် နှုတ်အလုပ်, စိတ်အလုပ်အားလျော်စွာ ဘဝပေါင်းအဆင့်ဆင့် အဆက်ဆက်ရှိရလိမ့်ဦးမည်၊ ဖြစ်ရလိမ့်ဦးမည်၊(အယံ လောကော, ပရော လောကော) ရှိကြရလိမ့်ဦးမည်ဟု အယူမှန်ခြင်း အပြော မှန်ခြင်း, ယုံကြည်ခြင်းတို့တည်း။

ဤကား သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူဝါဒ အမှတ် (၅) နှင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူဝါဒ အမှတ် (၆) တို့ ဖြစ်ပေသည်။

(၇) အတ္ထိ မာတာ၊ (၈) အတ္ထိပိတာ-အရ မြင်းမိုရ်တောင်ဦး မကကျူးသော ကျေးဇူးအရှင် မွေးမိခင်နှင့် ဖခင်နှစ်ပါးတို့၌ ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက် ပြုစုခဲ့သည်ရှိသော်၎င်း၊ မကောင်းသဖြင့် ပြစ်မှားရိုင်းစိုင်းသော အမှုပြုခဲ့သော်၎င်း၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်မျက်မှောက် ဘဝ နောက်နောင်သော ဘဝတို့၌ ကောင်းသော အကျိုး၊ မကောင်းသော အကျိုးတို့ကို ပေးခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သောကံမည်သည် အဟုတ်ရှိ၏ အမှန်ရှိ၏ ဟူသော အယူ မှန်ခြင်း အပြောမှန်ခြင်း, ထို ကံရှိကြောင်းကို ယုံကြည်ခြင်းတို့တည်း၊ အကြောင်းမညီညွတ်သေး၍ မလုပ်ကျွေး မပြုစုနိုင်လျှင် ရှိပါစေ၊ အကြောင်း ညီညွတ်သည့်အခါ ပြုစုနိုင်သမျှ ပြုစုရန် ဖြစ်ပေသည်။

ဤဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် (ပဒ အမှတ် ၁၂၂၁)၌ ပါရှိသည့်အတိုင်း (နတ္ထိ မာတာ၊ နတ္ထိ ပိတာ အမိအဖများကို ထောက်ပံ့မှု ကျေးဇူးပြုနေလို့ အကြောင်း မထူးပါဘူးဟု ယူဆသော အဟေတုကဒိဋ္ဌိ၊ အမိ အဖများကို ကျေးဇူးပြု ထောက်ပံ့နေခြင်းကြောင့် အကျိုးမရှိပါဘူးဟု ယူဆသော နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ၊ ကျေးဇူးတုံ့ပြန်၍ ပြုစုနေစရာ မလိုပါဘူးဟု ယူဆသော အကိရိယဒိဋ္ဌိ အယူဝါဒကြီးများဖြင့် အယူမမှားပါစေလင့် အပြောမမှားပါစေလင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

အမိအဖတို့ကို လုပ်ကျွေးပါ၊ စောင့်ရှောက်ပါ၊ ပူဇော်ပါ၊ ရှိခိုးပါ၊ အမျှဝေပါ။

အင်္ဂုတ္တရစတုက္ကနိပါတ် ဗြဟ္မသုတ်ပါဠိတော် ဘာသာပြန်စာမျက်နှာ ၃၉၆-ပဒအမှတ် ၆၃-၌လည်း အမိအဖတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်ပါအတိုင်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

ရဟန်းတို့- မိမိအိမ်၌ အမိအဖတို့ကို ပူဇော်သော အမျိုးသား အမျိုးသမီးတို့သည် ဗြဟ္မာ ရှိသည်မည်ကုန်၏၊ ရဟန်းတို့- မိမိအိမ်၌ အမိအဖတို့ကို ပူဇော်သော အမျိုးသား အမျိုးသမီးတို့သည် လက်ဦးဆရာရှိသည် မည်ကုန်၏၊ ရဟန်းတို့-မိမိအိမ်၌ အမိအဖတို့ကို ပူဇော်သော အမျိုးသား အမျိုးသမီးတို့သည် အိမ်ဦးနတ်ရှိသည် မည်ကုန်၏၊ ရဟန်းတို့ … မိမိအိမ်၌ အမိအဖတို့ကို ပူဇော်သော အမျိုးသား အမျိုးသမီးတို့သည် အဝေးမှ ဆောင်ယူအပ်သော အလှူကို ခံယူထိုက်သောအလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ရှိသည် မည်ကုန်၏။

ရဟန်းတို့ – ဗြဟ္မာ ဟူသော ဤအမည်သည် အမိအဖ တို့၏ အမည်တည်း၊ ရဟန်းတို့ လက်ဦးဆရာဟူသော ဤအမည်သည် အမိအဖတို့၏အမည်တည်း၊ ရဟန်းတို့- အိမ်ဦးနတ်ဟူသော ဤအမည်သည် အမိအဖတို့၏ အမည်တည်း၊ ရဟန်းတို့... အဝေးမှ ဆောင်ယူ၍ လှူအပ်သော အလှူခံဟူသောအမည်သည် အမိအဖတို့၏ အမည်တည်း၊

ထိုသို့ အမည် ရခြင်းသည် အဘယ့်ကြောင့်နည်းဟူမူ ရဟန်းတို့- အမိအဖတို့သည် သားသမီးတို့အား များစွာ ကျေးဇူးရှိကုန်၏၊ အသက်ကို စောင့်ရှောက်တတ်ကုန်၏၊ ကျွေးမွေးတတ်ကုန်၏၊ ဤလောကကို ညွှန်ပြတတ် ကုန်၏။ အမိအဖတို့ကို သားသမီးတို့၏ ဗြဟ္မာဟူ၍၎င်း လက်ဦးဆရာဟူ၍၎င်း ဆိုထိုက်ကုန်၏၊ အဝေးမှ ဆောင်ယူ၍ လှူအပ်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့ဟု ဆိုထိုက်ကုန်၏၊

(အမိအဖတို့သည်) သားသမီးတို့အား အစဉ်သနားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ပညာရှိသော သမီးတို့သည် ထိုအမိအဖတို့ကို ရှိခိုးလည်း ရှိခိုးရာ၏၊ ထမင်းဟင်းဖြင့်၎င်း အဖျော်ယမကာဖြင့်၎င်း အဝတ်အရုံဖြင့်၎င်း အိပ်ယာနေရာဖြင့်၎င်း အမွှေးနံ့သာလိမ်းကျံပေးခြင်းဖြင့်၎င်း ရေချိုးပေးခြင်းဖြင့်၎င်း ခြေဆေးပေးခြင်းဖြင့်၎င်း အရိုအသေပြုလျက် ပူဇော်ရာ၏၊ အမိအဖတို့၌ ထိုသို့ လုပ်ကျွေးမွေးမြူခြင်းကြောင့် ထိုသားသမီးကို ယခု ဘဝ၌ပင် ပညာရှိတို့သည် ချီးမွမ်းကြကုန်၏၊ ထို သားသမီးသည် တမလွန်ဘဝ၌လည်း နတ်ပြည်၌ မွေ့လျော်ရလေသတည်း။

မယ်တော်၏ကျေးဇူး

လောကသုံးပါး၌ အတုမရှိ မြင့်မြတ်တော်မူသော ဘုရားမြတ်စွာသည်ပင်လျှင် ခုနစ်ဝါမြောက်၌ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်သို့ ကြွမြန်းတော်မူ၍ အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူခြင်းသည် မယ်တော်ဖြစ်ခဲ့ဘူးသော နတ်သားကို (ဝါ) အမိမယ်တော်၏ကျေးဇူးကို ဓမ္မာနုဂ္ဂဟဖြင့် ကျေးဇူးဆပ်တော်မူခြင်းပင် ဖြစ်ပေသည်။

အတ္ထိ မာတာ၊ အတ္ထိ ပိတာ၏ အရကို စံပြအဖြစ်ဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင် ကျေးဇူးဆပ်နည်းကို ပြတော် မူခြင်းပင်ဖြစ်ပေသည်၊ ထို့ကြောင့် မဟုတ်ပါလော၊ အဋ္ဌသာလိနီခေါ် ဓမ္မသင်္ဂဏီ အဋ္ဌကထာ၌--

မာတရံ ပမုခံ ကတွာ၊ တဿာ ပညာယ တေဇသာ၊ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ၊ ဒေဝါနံ သမ္မဝတ္တယိ စသည်ဖြင့် သာသနာဝင်၌ စာတင်တော်မူခဲ့ကြပေသတည်း။

ဤကား (၇) အတ္ထိ မာတာ (၈) အတ္ထိ ပိတာတို့အရ သမ္မာဒိဋ္ဌိ အယူဝါဒ အမှတ် (၇) သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူဝါဒအမှတ်(၈) တို့ကို အကျဉ်းသင်္ခေပ အနည်းငယ်မျှ ဖော်ပြလိုက်ခြင်းဖြစ်ပေသည်။

အမိအဖကျေးဇူးရှင်တို့၌ ကောင်းစွာပြုမှုအတွက် ပစ္စုပ္ပန် သံသရာကောင်းကျိုးပြဝတ္ထု၊ ဇာတ် နိပါတ်တော်များ၊ အမိအဖကျေးဇူးရှင်တို့၌ မကောင်းသဖြင့် ပြုခြင်းကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်သံသရာ နစ်မွန်းပျက်စီးသွားရပုံ ဝတ္ထု ဇာတ် နိပါတ်ဟော်များ ထုတ်ပြစရာ များစွာပင်ရှိပေသည်၊ ဤကား စကားအလျဉ်းသင့်၍ ရေးသားလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပေသည်၊ ဤကား သမ္မာဒိဋ္ဌိက အယူအမှတ် (၇) နှင့် အမှတ် (၈) ဖြစ်ပေသည်။

(၉) အတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာအရ လူတို့၏(မံသစက္ခု) အသားစိုင်မျက်စိတို့ဖြင့် မမြင်နိုင် မမြင်ကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု အဘိညာဏ် ဉာဏ်မျက်စိတို့ဖြင့်သာ မြင်နိုင်သော ဥပပါတ် သတ္တဝါတို့သည် လောက၌ အဟုတ်ရှိ၏ အမှန်ရှိ၏ဟု သိမြင်ယုံကြည်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိတည်း၊ ဥပပါတ် (ဩပပါတိက) သတ္တဝါမျိုးဆိုသည်ကား အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေယူရသော (ဂဗ္ဘသေယျက) သတ္တဝါမျိုးမဟုတ်ကုန်၊ ရှေးရှေးဘဝဘဝတို့က ပြုခဲ့ကြသော ကံ၏ အစွမ်းအားဖြင့် မျက်စိ နား နှာ အင်္ဂါ ခြေလက်စသည် အပြီး အစီး တခါတည်း (ဘွားကနဲ) ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်သော သတ္တဝါတို့တည်း၊ ဥပမာအားဖြင့် ယခုခေတ် ယခုလောက၌ ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်ကောင်း မမြင်နိုင်သော အလွန်တရာ သေးငယ်လှစွာသော ရောဂါပိုး အချို့တို့ကို အားကောင်းလှစွာသော မှန်ဘီလူးတို့ဖြင့် ကြည့်ရှု မှသာ မြင်နိုင်ဘိသကဲ့သို့တည်း၊ ဤကား ဥပမာအဖြစ်ဖြင့် မှန်းဆနှိုင်းချိန်နိုင်ရုံမျှ ဖော်ပြရခြင်းဖြစ်ပေသည်၊

ထိုဥပပါတ်(ဩပပါတိက) သတ္တဝါတို့ကို မြင်လိုလျှင် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ကို ရအောင်အားထုတ်၍ အားထုတ်သည့် အတိုင်း ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ် ရရှိပေါက်ရောက်လျှင် ထို အဘိညာဉ်ပိုင်ရှင် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မြင်လိုက မြင်နိုင်ကြပေသည်၊ ကြည့်လိုက ကြည့်နိုင်ကြပေသည်။ (ဆဋ္ဌမူ ပါရာဇိကဏ်ပါဠိတော် စာမျက်နှာ ၁၄၄၊ ပဒအမှတ် ၂၈၈။)

ဤကား သမ္မာဒိဋ္ဌိ အယူအမှတ်(၉)ဖြစ်သည်။

(၁ဝ) အတ္ထိ လောကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ။ပ။ ပဝေဒေန္တိ-အရ သူ့ ခေတ်နှင့်သူ အံ့ဩဖွယ်ရာ ပေါ်ပေါက် လာကြကုန်သော အဘိညာခေါ်သော ဉာဏ်ပညာကြီးမျိုးသည် ရှိ၏၊ သဗ္ဗညုတ ဉာဏ်ခေါ်သော ဉာဏ်ပညာ ကြီးမျိုးသည် ရှိ၏၊ဤလူ့ပြည်၌ ပါရမီအလုပ် သမထဘာဝနာအလုပ် ဝိပဿနာဘာဝနာ အလုပ်တို့ကို လွန်စွာ အားထုတ် ကြိုးစားနိုင်ကြကုန်သော ရသေ့သူတော်ကောင်း ရဟန်းသူတော်ကောင်းတို့သည် ထိုဉာဏ်ပညာကြီး မျိုးကို ရနိုင်ကြကုန်၏၊ ထိုဉာဏ်ပညာကြီးမျိုးတို့ကို ပေါက်ရောက် ထမြောက်အောင် လုပ်ကြံနိုင်ကြကုန်သော သူတို့သည် ဤလောက၌ ရံဖန်ရံခါ အံ့ဩစရာ ပေါ်ပေါက်ကြကုန်၏၊

ထို ၂-မျိုးတို့တွင် အချို့သော သူတို့သည် အဘိညာခေါ် ဉာဏ်ပညာကြီးတမျိုးကိုသာ ပေါက်ရောက်နိုင် ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် ငရဲ တိရစ္ဆာန်, ပြိတ္တာ အသူရကာယ် အပါယ်လေးဘုံနှင့်တကွ နတ်ပြည်ခြောက်ထပ် တို့ကို၎င်း အချို့ အချို့သော ဗြဟ္မာ ပြည်တို့ကို၎င်း (ပကတိမျက်စိဖြင့် မြင်ကြကုန်သကဲ့သို့) ဉာဏ်ပညာ မျက်စိဖြင့် သိမြင်ကြကုန်၏၊ အချို့အချို့သောသူတို့သည် အဘိညာခေါ် ဉာဏ်ပညာမျိုးကြီးနှင့်တကွ သဗ္ဗညုတ ဉာဏ်ခေါ်သော ဉာဏ်ပညာကြီးမျိုးတိုင်အောင် ပေါက်ရောက်နိုင်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် အလုံးစုံသော သတ္တဝါ အနန္တ ကမ္ဘာအနန္တ စကြာဝဠာအနန္တ လောကဓာတ်အနန္တတို့ကို အကုန်အစင် သိမြင်နိုင်ကြကုန်၏၊

ဤသို့ အကုန်အစင် သိမြင်သောသူတို့ကိုသာလျှင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သမ္မာဒိဋ္ဌိက အယူရှိသူတို့က သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားဟူ၍ ခေါ်ကြ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ် ၂-မျိုးတို့သည် လူလောက၌ ရံဖန်ရံခါ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏၊ မိမိတို့ သိမြင်ကြကုန်သည့်အတိုင်း သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား ဤလောကကိုလည်း ထုတ်ဖော်ပြောဟောကုန်၏၊ အပါယ် ၄-ဘုံ နတ်ပြည် ၆-ထပ် နတ်ဘုံ ဗြဟ္မာ့ဘုံဟု ဆိုအပ်သော ပရလောကကိုလည်း ထုတ်ဖော်ပြောဟော ကြကုန်၏၊ သဗ္ဗညုဘုရားတို့သည်မူကား အနမတဂ္ဂသံသရာရှိကြောင်း ကမ္ဘာအနန္တရှိကြောင်း စကြာဝဠာအနန္တ ရှိကြောင်းကို ထုတ်ဖော်ပြော ဟောကြကုန်၏။

(က) ဤကဲ့သို့ အဘိညာပုဂ္ဂိုလ် သဗ္ဗညုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သူ့ခေတ်၌သူ လူ့ ပြည်၌ ရံဖန်ရံခါ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏ဟု သိမြင်ယုံကြည်ခြင်း။

(ခ) ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သိမြင်ယုံကြည်ကြသဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့က ထုတ်ဖော်ဟောပြောသော တရားစကားကို သိမြင်ယုံကြည်ခြင်း။

(ဂ) ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ ထုတ်ဖော်ပြောဟောသော တရားစကားကို ယုံကြည်သဖြင့် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော ပရလောက ဟူသမျှတို့ကို သိမြင်ယုံကြည်ခြင်း။

ဤယုံကြည်ခြင်းသုံးပါးသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိကြီးတပါးဖြစ်၏၊ ဤကား သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူအမှတ်(၁၀) ဖြစ်၏၊ ဒသဝတ္ထုက သမ္မာဒိဋ္ဌိဆယ်မျိုးခေါ်သည်။

ဉာဏ်ပညာ၏ သက်ဝင်ရာဝတ္ထုအပြား(၁၀)ပါးရှိသော သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ဤဆယ်ချက်သော ဝတ္ထုက သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံမှသာလျှင် သမ္မာဒိဋ္ဌိက အယူရှိသော အမျိုးကောင်းသား အမျိုးကောင်းသမီး စင်စစ်ဖြစ်နိုင်ကြ ပေလိမ့်မည်၊ ယခုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အဓိပ္ပါယ်၏ အကျဉ်းချုပ်ကို ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် ပဒအမှတ် ၁၃၇၁-၌ ဟောတော်မူပေသည်။

အထူးအားဖြင့် နတ္ထိ မာတာ၊ နတ္ထိ ပိတာ ဒိဋ္ဌုပါဒါန်အတွက် ပဉ္စာနန္တရိယ မကောင်းမှု ကံကြီးငါးပါးအတွင်းသို့ ကျရောက်၍ သေသည်၏အခြားမဲ့၌ မချွတ်မလွဲ ငရဲဘုံ၌ ဧကန် ဧက ဖြစ်ရကြောင်းကို(ဏီ ပဒ ၁၂၉၇-နှင့် ၁၆၁၀-၌) ဟောပြတော်မူခဲ့သည်။

ဤမျှနှင့်ပင် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ဟောကြားတော်မူသည့် ဒေသနာအဆီအနှစ် ဝိမုတ္တိအရသာကို မြှော်မှန်း၍ ကြည်ညိုနိုင်ပေပြီ။

အဘိဓမ္မပိဋက အကြောင်း

အဘိဓမ္မ မည်ပုံများ

သုံးလောကသနင်း တရားမင်းသခင် ဘုရားရှင်၏ လေးဆယ့်ငါးနှစ်အတွင်း ဟောကြားတော် မူချက်များ (စကားစဉ်များ) ကို ပိဋကအားဖြင့်——
၁-သုတ္တန္တ ပိဋက
၂-ဝိနယ ပိဋက
၃-အဘိဓမ္မ ပိဋက

ဟူ၍ သံဂါယနာတင်ဆရာတို့က သုံးမျိုးခွဲဝေတော်မူခဲ့ကြပေသည်။

ယင်းသုံးမျိုးအနက် --
(၁) ဓမ္မသင်္ဂဏီ၊
(၂) ဝိဘင်း၊
(၃) ဓာတုကထာ၊
(၄) ပုဂ္ဂလပညတ်၊
(၅) ကထာဝတ္ထု၊
(၆) ယမိုက်၊
(၇) ပဋ္ဌာန်း ဟူသော ခုနစ်ကျမ်းတို့ကို အဘိဓမ္မပိဋကဟု ခေါ်လေသည်။

ဤ၌ အဘယ့်ကြောင့် အဘိဓမ္မမည်သနည်း ဟူသော အချက်ကို ဦးစွာရှင်းလင်းဖော်ပြလိုပေသည်။

အဘိဓမ္မ ဟူရာဝယ် အဘိ တပုဒ် ဓမ္မ တပုဒ်ဖြစ်လေသည်၊ အဘိ ဟူသော ဥပသာရပုဒ်သည် (၁) ရှေးရှုသည့်အဖြစ်၊ (၂) ထူးကဲခြင်း၊ (၃) အထက်၌ပြုခြင်း၊ (၄) လျောက်ပတ်ခြင်း၊ (၅) ပွါးခြင်း၊ (၆) ပူဇော်ခြင်း၊ (၇) လွန်ကဲခြင်း၊ (၈) အမျိုးကောင်း၊ (၉) လက္ခဏ စသောများစွာသောအနက်တို့၌ ဖြစ်လေရာ ဤနေရာ၌ကား လွန်ကဲခြင်း = သာလွန်ခြင်း(အတိရေက) အနက် ထူးခြားခြင်း (ဝိသေသ) အနက်တို့၌ဖြစ်သည်။

လောက၌ ထီးပေါင်းများစွာ တံခွန်ပေါင်းများစွာတို့ ယှဉ်ပြိုင်၍ ထောင်ထားရာတွင် အခြားထီး အခြားတံခွန် တို့ထက် ကြီးမားသည့်ပြင် အခြားထီး အခြားတံခွန်တို့ထက် ထူးခြားသည့် အဆင်းသဏ္ဌာန်ရှိသော ထီးမျိုး တံခွန်မျိုးကို ထီးထူး=ထီးလွန် (အတိဆတ္တ)၊ တံခွန်ထူး= တံခွန်လွန် (အတိဓဇ) ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ကြသကဲ့သို့၎င်း။

ချစ်ကြည်ရေးအတွက် (ရာဇကုမာရ) မင်းသားပေါင်း အများအပြား စုဝေးဆုံစည်းမိသည့် နေရာဝယ် အမျိုးဇာတ် စည်းစိမ် အခြွေအရံ အစိုးရမှုမှစ၍ အခြားမင်းသားတို့ထက် သာလွန် ထူးခြားမှုရှိသော မင်းသားများကို မင်းသားထူး = မင်းသားလွန်( အတိရာဇကုမာရ)ဟု ခေါ် ဝေါ်ကြသကဲ့သို့၎င်း။

နတ်ပြည်ခြောက်ထပ်ရှိ နတ်အပေါင်းတို့တွင် အခြားအခြားသော နတ်တို့ထက် အသက် အဆင်း အစိုးရမှု အခြံအရံ အကျော်အစော စသည်တို့ သာလွန်ထူးခြားမှုရှိသော နတ်များကို နတ်ထူး =နတ်လွန် (အတိဒေဝ) ဟု ခေါ်ဆိုကြသကဲ့သို့၎င်း။

ထို့အတူ အခြား ဗြဟ္မာတို့ထက် သာလွန်ထူးခြားမှုရှိသော ဗြဟ္မာများကို ဗြဟ္မာထူး=ဗြဟ္မာလွန် (အတိဗြဟ္မာ) ဟု ခေါ်ဆိုကြသကဲ့သို့၎င်း။

ဤဓမ္မကိုလည်း သုတ္တန္တဓမ္မထက် သာလွန်ထူးခြားသည့် ဓမ္မဖြစ်သောကြောင့်အဘိဓမ္မ (ဓမ္မထူး ဓမ္မလွန်)ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်၊ (အဘိ=လွန်သော ထူးသော+ဓမ္မ=ပါဠိ၊ ဟော တော်မူသော စကားအစဉ်)။

ဓမ္မသဒ္ဒါသည် (၁) သဘော (၂) ပရိယတ္တိ ပါဠိ၊ (၃) ပညာ၊ (၄) အသင့်ယုတ္တိ၊ (၅) သစ္စာ၊ (၆) ပကတိ၊ (၇) ကောင်းမှု၊ (၈) ဉေယျဓံတရား၊ (၉) ကျေးဇူး၊ (၁၀) အကျင့်၊ (၁၁) သမာဓိ စသောအနက်တို့၌ ဖြစ်လေရာ ဤ၌ ပရိယတ္တိပါဠိဟူသော အနက်၌ဖြစ်လေသည်။

ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား၏ စကားတော်များသည် (၁) ဓမ္မ (၂) ဝိနယအားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိလေသည်၊ ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရားကိုယ်တော်တိုင် ဓမ္မကို၎င်း ဝိနယကို၎င်း ဟောခဲ့ပြီ၊ ပညတ်ခဲ့ပြီ၊ ထိုဓမ္မဝိနယသည် ငါဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ဝင်စံခဲ့လျှင် သင်တို့ဆရာ ဘုရား ဖြစ်သည်၁ ဟု မိန့်မှာတော် မူခဲ့လေသည်။

၁။ ယော ခေါ အာနန္ဒ မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော၊ သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ။

ထိုဓမ္မသည်လည်း နှစ်မျိုးရှိသည့်အနက် (ဝါ၊ ဓမ္မချင်းတူသော်လည်း) သုတ္တန္တဓမ္မထက် သာလွန်ထူးခြားသည့် ဓမ္မဖြစ်သောကြောင့် အဘိဓမ္မ (ဓမ္မထူး ဓမ္မလွန်) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ် လေသည်။

ဝိနယ (ဝိနည်း) ထက်ကား ထူးခြား သာလွန်မှု မရှိပေ၊ ဥပမာအားဖြင့် ရတနာ ခုနစ်ပါး စီခြယ်ထားသည့် အလျား အနံတူမျှသော လှေကြီးနှစ်စင်းတို့ကို ကမ်း၌ ဆိုက်ကပ်ထားလျှင် အဘယ်လှေက အဘယ်လှေထက် သာလွန် ထူးခြားသည်ဆိုကာ အဖိုးဖြတ်မှု မပြုနိုင်သကဲ့သို့ ဝိနည်း နှင့် အဘိဓမ္မာပိဋကတို့သည်လည်း တခုထက်တခု ထူးခြားသာလွန်မှုမရှိဘဲ တူမျှကြသည်သာ ဖြစ် လေသည်။

သင်္ခေပဝဏ္ဏနာခေါ် အရှင်သဒ္ဓမ္မဇောတိပါလ ဆပဋ(ဆပဒ)ဆရာတော်၏ ဋီကာ၌ကား သုတ္တန္တ ဝိနယာဓိကာ ပါဠိတိ အတ္ထော (သုတ္တန်ဝိနည်းထက် သာလွန်သောပါဠိ) ဟူသော အနက်ကို ဖွင့်မိတော်မူလေသည်၊ စင်စစ်ကား ဝိနည်းထက် သာလွန်ထူးခြားမှု ရှိသည်ဟု ဆိုဖွယ်အကြောင်းမရှိချေ။

ထို့ကြောင့် သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဆရာ အဘိဓမ္မာ တတ်သည်ကို သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဋီကာကို ကြည့်၍သိရသည်၊ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဆရာ အဘိဓမ္မာမတတ်သည်ကို သုတ္တန္တ ဝိနယာဓိကာ ပါဠိတိ အတ္ထော ဟူသော အဖွင့် (ပစ္စည်းပိုင်းတွင်) သောကောတိ ဒေါသော ဟူသော အဖွင့်များကိုကြည့်၍ သိရသည်ဟု ဆိုစမှတ် ပြုကြလေသည်။

ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း သုတ္တန္တဓမ္မ (သုတ္တန်ပါဠိ) ထက် သာလွန်သော ပါဠိ ထူးခြားသော ပါဠိ ဖြစ်သောကြောင့် အဘိဓမ္မ(သာလွန်သောပါဠိ ထူးခြားသောပါဠိ) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပါလျှင် အဘယ်သို့ သာလွန်ပါသနည်း၊ အဘယ်သို့ ထူးခြားပါသနည်းဟု မေးမြန်းစိစစ်ဖွယ် ရှိလာပြန်ပေ၏။

အဘိဓမ္မာ၏ သာလွန်ထူးခြားပုံ

သာလွန်ထူးခြားပုံမှာ--သုတ္တန္တဓမ္မ၌ ဓမ္မ(ပါဠိ)များကို ဟောကြားတော်မူရာဝယ် တစိတ် တဒေသအားဖြင့်သာ ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူလေ့ရှိပေ၏၊ အဘိဓမ္မမှာကဲ့သို့ အကြွင်းအကျန် မရှိအောင် ဝေဖန်ဟောကြားတော် မမူပေ၊ အဘိဓမ္မ၌ကား--
(၁) သုတ္တန္တဘာဇနီယနယ= သုတ္တန္တဘာဇနီနည်း
(၂) အဘိဓမ္မဘာဇနီယနယ = အဘိဓမ္မဘာဇနီနည်း
(၃) ပဥှာပုစ္ဆကနယ=အမေး အဖြေနည်း

ဟူသော နည်းသုံးမျိုးတို့ဖြင့် အကြွင်းအကျန်မရှိ ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူလေသည်၊ ဥပမာ မူကား သုတ္တန္တဓမ္မ၌ ခန္ဓာငါးပါးကို ဟောရာတို့တွင် အကြွင်းအကျန်မရှိ ဟောတော်မူနည်းမျိုးဖြင့် ဟောတော်မူသည်ကို တွေ့ရမည် မဟုတ်ပေ၊ ထိုထို သုတ္တန္တဓမ္မများ၌ ဤနည်းနှင်နှင် တစိတ်တဒေသကိုသာ ဟောတော်မူလေ့ရှိပေရာ (သံဂါယနာတင် ဆရာတို့က အထူးစုပေါင်း ဖော်ပြခဲ့ကြသည့်) ခန္ဓဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိတော်၌ပင်လျှင် ခန္ဓာငါးပါးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ နည်းမျိုးစုံတို့ဖြင့် အကြွင်းအကျန်မရှိ တန်းဆာဆင်ကာ ဟောကြားပုံမျိုးကို မတွေ့ရပေ။

ဓမ္မစကြာ တရားသည် အဘိဓမ္မာနည်းအရ အကြွင်းမရှိပုံကို ဝေဖန်ပြခြင်း

ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်တော်၌ ဟောတော်မူအပ်ကုန်သော ဒုက္ခအရိယသစ္စာ၊ ဒုက္ခသမုဒယ အရိယသစ္စာ၊ ဒုက္ခနိရောဓအရိယသစ္စာ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ အရိယသစ္စာတို့၌ အလုံးစုံသော အဘိဓမ္မာ၏ ပုဒ်အနက် တို့သည် ပေါင်းရုံးသောအားဖြင့် အကျုံးဝင်လေတော့သည်။ ပရမတ္ထအစစ် အဘိဓမ္မာဖြစ်ကုန်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိ အစရှိသည့် တရားတို့ကို ထိုဓမ္မစကြာသုတ်၌ ဟောတော်မူသော ကြောင့်ဓမ္မစက္ကပဝတ္တန (ဓမ္မစကြာ)သုတ်ကို အဘိဓမ္မာ၏ ဒေသနာနိဒါန်းဟူ၍ ဆိုအပ်၏ဟူသော အနုဋီကာစကားအရ ဓမ္မစကြာသုတ်၌ ဟောတော်မူ အပ်သော (မဇ္ဈိမ ပဋိပဒါ) မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး၏ သဘော-တရားကိုယ်အရ ကောက်ယူလိုက်လျှင်—
(၁) သမ္မာဒိဋ္ဌိ (ပညာ အမောဟ စေတသိက်)
(၂) သမ္မာသင်္ကပ္ပ (ဝိတက် စေတသိက်)
(၃) သမ္မာဝါစာ (သမ္မာဝါစာ စေတသိက်)
(၄) သမ္မာကမ္မန္တ (သမ္မာကမ္မန္တ စေတသိက်)
(၅) သမ္မာအာဇီဝ (သမ္မာအာဇီဝ စေတသိက်)
( ၆ ) သမ္မာဝါယာမ (ဝီရိယ စေတသိက်)
(၇) သမ္မာသတိ (သတိ စေတသိက်)
(၈) သမ္မာသမာဓိ (ဧကဂ္ဂတာ စေတသိက်) တို့ပင် ဖြစ်သည်။

ထိုမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့အနက် (၁) သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ မြန်မာပြန်မှာ ဖြူစင်ဖြောင့်မတ် ကောင်းမြတ်သော ဉာဏ်မျက်စိ အမြင်ပင်ဖြစ်သည်၊ ထို (၁) သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ သဘောအရကောက်တရားကိုယ်မှာ ပညာ (အမောဟ) စေတသိက် ပရမတ္ထဖြစ်ကြောင်းကို ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် ပုဒ်ရေ ပဒအမှတ် (၂၀) ၌ ကတမာ တသ္မိံ သမယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ၊ ယာ တသ္မိံ သမယေ ပညာ ပဇာနနာ ဝိစယော ပဝိစယော၊ (လ) သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ အယံ တသ္မိံ သမယေ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ ဟူ၍ ဟောတော်မူချက်အရ သိရသည်။ (သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ ပရိယာယ်ပုဒ်ပေါင်း ဤ၌ ၃၀-ဖြစ်သည်)။

(အထူးမှာထားချက်မှာမူ မည်သည့် သုတ္တန်ဒေသနာတော်၌ဖြစ်စေ၊ မည်သည့် ဝိနည်းဒေသနာတော်၌ဖြစ်စေ ဟောတော်မူအပ်သောတရားကို သဘောတရားကိုယ် အရကောက်၍ ယူလိုက်လျှင် အဘိဓမ္မာ (ပရမတ္ထ) သဘောတရားတို့သာ ဖြစ်၍လာရသည်ကို မှတ်သားထားအပ်ပေသည်)။

ယတ္ထ ခန္ဓာဒယော နိပ္ပဒေသေန ဝိဘတ္တာ၊ သော အဘိဓမ္မော နာမဟု မူလဋီကာ (စာမျက်နှာ ၂၄) ၌ ရှင်းလင်း ဖော်ပြထားသည်။ အဓိပ္ပါယ်ကား အကြင်တရားသဘာဝ ခန္ဓာ, အာယတန ဓာတု သစ္စာစသည်တို့ကို အကြွင်း အကျန်မရှိသောအားဖြင် ဟောတော်မူ၏၊ထိုတရားသဘာဝသည် အဘိဓမ္မာမည်၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိကို အဘိဓမ္မာအားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဟောတော်မူပုံကို ရှင်းလင်းပြပါအံ့----

ဤအသိအလိမ္မာ ဉာဏ်ပညာ အမောဟဟူသော သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ခန္ဓာငါးပါးတို့တွင် သင်္ခါရက္ခန္ဓာ မည်၏ (ဏီ ပဒ-၆၂) ။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ဓမ္မာယတန, ဓမ္မဓာတ် စင်စစ် ဖြစ်၏၊(ငါသူတပါး၊ ယောက်ျား မိန်းမ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ မဟုတ် ) (သွာယမိဓာပိ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝတာယမေဝ ဝတ္တတိ) (၎င်းအဋ္ဌကထာ-၈၁) (ဏီ ပဒ-၆၆၊ ၆၉)

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ပညိန္ဒြေမည်၏(ဆိုင်ရာဌာန အုပ်ချုပ်နိုင်မှု အစွမ်းသတ္တိရှိ၏)။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ပဉ္စင်္ဂီကမဂ်, အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်၌ ပါဝင်၏၊ (ဏီ ပဒ-၇၉)။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ပဉ္စင်္ဂီကမဂ်, အဋ္ဌင်္ဂီကမဂ်၌ ပါဝင်၏။ (ဏိ ပဒ-၉ဝ)။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် အားအင်ပြည့်ဝသော ဗလငါးပါး(ဗိုလ်ငါးပါး)တို့တွင် ပညာဗလ ပညာဗိုလ် ဖြစ်၏။ (ဏီ ပဒ-၁ဝဝ)

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် သစ်ပင်၏ ရေသောက်မြစ်ကြီးသဖွယ် စည်ပင် တိုးပွါးအောင် ကျေးဇူးပြုမှု အခြေအမြစ် အကြောင်းရင်း ဟေတုတို့တွင် အမောဟဟိတ် ရေသောက်မြစ်ကြီးသဖွယ် ဖြစ်၏၊ ( ပဒ-၁၀၆)။

မဟာကုသိုလ် ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ်၌ ပါဝင်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ရံခါ အဆင်းရူပါရုံကို အာရုံ ပြု၏၊ ရံခါ အသံ သဒ္ဒါရုံကို အာရုံပြု၏၊ ရံခါ အနံ့ ဂန္ဓာရုံကို အာရုံပြု၏၊ ရံခါ အရသာ ရသာရုံကို အာရုံပြု၏၊ ရံခါ အတွေ့အထိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို အာရုံပြု၏၊ ရံခါ(ဓမ္မသဘာဝ) ဓမ္မာရုံ(အသင်္ခတဓာတ်၊ မြတ်သောနိဗ္ဗာန်)ကို အာရုံပြု၏ (အာရုံပြုနိုင်၏) (ဏီ ပဒ အမှတ်-၁)။

ဤ(ကုသလ)သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ရံခါ ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်မှု သောမနဿဝေဒနာနှင့် ယှဉ်တွဲ၏၊ ရံခါ လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဉ်တွဲ၏၊

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ရံခါ ဝီမံသာဓိပတိအလုပ်ကိစ္စကို လုပ်၏ (ပညာဝတော ဘိက္ခဝေ ကိံ နာမ ကမ္မံ န သိဇ္ဈတိ= အသိအလိမ္မာ ဉာဏ်ပညာ အမြော်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသူသည် အဘယ်မည်သော အမှုကိစ္စ မပြည့်စုံဘဲ ရှိရအံ့နည်း၊ စင်စစ်ဧကန် အမှန်ပြည့်စုံရမည်သာတည်း၊ ဤသို့ ကြုံးဝါးစေတတ်၏)၊ သို့သော် ရံခါ အကောင်းဆုံး၊ ရံခါ အလယ်အလတ်၊ ရံခါ အညံ့စားလည်း ဖြစ်တတ်သေးသည်။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်တူ ပျက်တူ အာရုံတူ မှီရာတူ အပေါင်းအသင်း (သဟဇာတ)၄၇-တို့နှင့် အတူတကွ ဖြစ်လေ့ရှိ၏၊ (ဏီ ပဒ-၂၆၉)။

ဤကား သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်ဖြင့် ဝေဖန်ခြင်း ဖြစ်၏။

တူရာပေါင်း၍ ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဝိဘင်းပါဠိတော်တို့ဖြင့် ဝေဖန်ချက်

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ရံခါ ကုသိုလ်နှင့် ယှဉ်တွဲ၏၊ ရံခါ ဝိပါက် ကြိယာ အဗျာကတနှင့် ယှဉ်တွဲ၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ရံခါ သုခဝေဒနာ, ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဉ်တွဲ၏၊ (ဒုက္ခဝေဒနာနှင့် မယှဉ် မတွဲ)။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် အကျိုးဝိပါက်၌ ပါဝင်၏၊ အကြောင်းကုသိုလ်၌လည်း ပါဝင်၏၊ ကြိယ အဗျာကတ၌လည်း ပါဝင်၏၊ (အကုသိုလ်မကောင်းစိတ်၌ အဘယ်အခါမှ မပါဝင်)။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် လောကီစိတ်နှင့် ယှဉ်တွဲနေလျှင် ဥပါဒါန်၏ အာရုံပြုမှုကို ခံရ၏၊ လောကုတ္တရာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြစ်လျှင် ဥပါဒါန်တို့သည် အာရုံ မပြုနိုင်တော့ချေ။

လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြစ်လျှင် ပူပန်စေတတ် နှိပ်စက်တတ်သော ကိလေသာဓမ္မတို့၏ အာရုံပြုမှုကို ခံရ၏၊ လောကုတ္တရာသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြစ်လျှင် ကိလေသာဓမ္မတို့၏ အာရုံပြုမှုကို မခံရတော့ချေ။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိဓာတ်သဘောကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်း ပြည့်စုံ ညီညွတ်မှ ဖြစ်ပေါ်သည် (သပ္ပစ္စယ)။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ဆိုင်ရာအကြောင်းတရားတို့က အညီအညွတ် ပြုပြင်ပေးနေရ၏၊ ပြုပြင်ပေးမှ ဖြစ်ပေါ် တည်တံ့နိုင်၏(သင်္ခတ) ။

သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပကတိမံသစက္ခုဖြင့် မမြင်ရ မမြင်နိုင် (အနိဒဿန)။

သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ကိုင်တွယ် စမ်းသပ် ထိပါး၍ မရ (အပ္ပဋိဃ)။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် စိတ်၌ မှီသော စေတသိက်နာမ်တရားသက်သက် ဖြစ်၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် လောကီလည်း ရှိ၏၊ လောကုတ္တရာလည်း ရှိ၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိကို အချို့သော ဉာဏသမ္ပယုတ် မနောဝိညာဏဓာတ်ဖြင့်သာ သိနိုင်၏၊ အချို့ ဖြင့် မသိနိုင်။ (ကေနစိ ဝိညေယျ၊ န ကေနစိ ဝိညေယျ)၊

လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိကို အာသ၀ သံယောဇန ဂန္ထ ဩဃ ယောဂ နီဝရဏ ပရာမာသတို့က အာရုံ ပြုနိုင်၏၊ လောကုတ္တရာသမ္မာဒိဋ္ဌိကို ၎င်းတို့က အာရုံမပြုနိုင်။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် မိမိ(သမ္မာဒိဋ္ဌိ)ကလည်း အခြားအာရုံများကို အာရုံပြုနိုင်၏၊ မိမိ (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) ကိုလည်း အခြား စိတ်, စေတသိက်တို့၏ အာရုံပြုမှုကို ခံယူနိုင်၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် စေတသိက် ပရမတ္ထဖြစ်၏၊ ယှဉ်သင့်သောစိတ်နှင့် ယှဉ်၏။

အခြား စိတ် စေတသိက်တို့ကလည်း မိမိ(သမ္မာဒိဋ္ဌိ)ကို အာရုံပြုနိုင်၏။

နှီးနှောသင့်သော စိတ်နှင့် နှီးနှော၏၊ အတူဖြစ်သင့်သောစိတ်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်၏၊ အစဉ် လိုက်သင့်သော စိတ်သို့ အစဉ် လိုက်၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် အတွင်း(အဇ္ဈတ္တ)သန္တာန်၌ ဖြစ်၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ပူပန်စေတတ် နှိပ်စက်တတ်သော ကိလေသာလည်း မဟုတ်၊ ကိလေသာနှင့် လည်း မယှဉ်။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ပယ်စွန့်အပ်သောတရား မဟုတ်၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ကာမာဝစရသမ္မာဒိဋ္ဌိလည်း ရှိ၏၊ ရူပါဝစရ သမ္မာဒိဋ္ဌိလည်း ရှိ၏၊ အရူပါဝစရသမ္မာဒိဋ္ဌိလည်း ရှိ၏၊ လောကုတ္တရာသမ္မာဒိဋ္ဌိလည်း ရှိ၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် လောကီ၌လည်း အကျုံးဝင်၏၊ လောကုတ္တရာ၌လည်း အကျုံးဝင်၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် နိယျာနိကလည်း ရှိ၏၊ အနိယျာနိကလည်း ရှိ၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် နိယတလည်းရှိ၏၊ အနိယတလည်း ရှိ၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ငိုကြွေး မြည်တမ်းကြောင်းမဟုတ်သော အရဏတရားဖြစ်၏ (ဝိဘင်းပါဠိတော် ပဒ အမှတ် ၁၅၂။တိက၊ ဒုက)။

ဤသို့ အကြွင်း မကျန်မရှိ ဝေဖန်မှုကို အဘိဓမ္မာဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ယတ္ထ ခန္ဓာ ဒယော နိပ္ပဒေသေန ဝိဘတ္တာ၊ သော အဘိဓမ္မော နာမဟု ဆိုခဲ့ပြီ။

ဤမျှသာ မကသေး၊ အာယတနဝိဘင်းတို့ဖြင့်လည်း ၎င်းနည်းအတိုင်း ဝေဖန်လျှင် လွန်စွာ ကျယ်ဝန်းသွားမည် ဖြစ်၍ ချန်လှပ်လိုက်ရပေသည်။

ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တန-(ဓမ္မစကြာ)သုတ်သည် သစ္စာလေးပါးကို ဟောတော်မူသောသုတ်ဖြစ်၍ သစ္စဝိဘင်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ပြရာ၏။ (ဝိဘင်း ပဒ-၁၈၉)။
(၁) ဒုက္ခ အရိယသစ္စာ
( ၂ ) ဒုက္ခသမုဒယ အရိယသစ္စာ
(၃) ဒုက္ခနိရောဓ အရိယသစ္စာ
(၄) ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ အရိယသစ္စာ၊

ဤအရိယသစ္စာလေးမျိုးတို့အနက် သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ အရိယသစ္စာ တရားကိုယ် ရှစ်ပါး တို့၌ အကျုံးဝင်၍ ထိပ်ဆုံးက နေသော အရိယသစ္စာပင် ဖြစ်၏။

ဒုက္ခ၏ချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်ဖြစ်သော အမှန်တရားကြီးတခု ဖြစ်၏။ (ဝိဘင်း ပဒ ၂ဝ၅)
(၁) ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍ သိမှုသည်လည်း ဤသမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်
(၂) သမုဒယသစ္စာကို ပယ်ဘို့ရန် သိမှုမှာလည်း ဤသမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်

(၃) နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြု သိမြင်မှုသည်လည်း ဤသမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ပင် ဖြစ်ပေသည်၊

(၄) မဂ္ဂသစ္စာကို ထပ်ပြန်တလဲလဲ ပွါးများမှုသည် လည်း ဤသမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ပင် ဖြစ်ပေသည်၊

ဓမ္မစကြာ သုတ္တန်ပါဠိတော်၌ စက္ခုံ ဥဒပါဒိ၊ ဉာဏံ ဥဒပါဒိ၊ ပညာ ဥဒပါဒိ၊ ဝိဇ္ဇာ ဥဒပါဒိ၊ အာလောကော ဥဒပါဒိ ဟူ၍ ဟောတော်မူသည်။

ဤမျှနှင့်ပင် အဘိဓမ္မာဒေသနာသည် အကြွင်းအကျန်မရှိ ဟောတော်မူသည့် ပိဋကတော် ဖြစ်ကြောင်း သိနိုင်ပေပြီ၊ အဘိဓမ္မာ၌ ဟောတော်မူသမျှကို ထုတ်ဖော်ပြရပါမူ ကျမ်းတဆူပင် ဖြစ်နိုင်ပေသည်။

အဘိဓမ္မာဟု ခေါ်ရပုံ အခြား အကြောင်းများ

အဘိဓမ္မပုဒ်အတွက် မှတ်ယူရန် ပြဆိုခဲ့သည့် နည်းမှတပါး အခြားနည်းများလည်း ရှိပေသေး၏။

အဘိဓမ္မဟူသော ပုဒ်၌ပါသော အဘိသဒ္ဒါသည် ပွါးခြင်း (၀ုဍ္ဎိ) ဟူသော အနက်၌လည်း ဖြစ်သေး၏၊ ထို့ကြောင့် ၀ုဍ္ဎိမန္တာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဧတ္ထာတိ အဘိဓမ္မော ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုရာ၏။

ဧတ္ထ၊ ဤအဘိဓမ္မာပိဋက၌။
၀ုဍ္ဎိမန္တာ၊ ပွါးခြင်းရှိကုန်သော။
ဓမ္မာ၊ တရားတို့ကို။
ဝုတ္တာ၊ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။
ဣတိ၊ ထို့ကြောင့်။
အဘိဓမ္မော၊ အဘိဓမ္မ မည်၏။

ဥပမာဆိုသော်-- ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ ရူပဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းငှါ အကြောင်း(ဈာန်) ကို ပွါး၏။ (ရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သောဈာန်ကို ပွါး၏)၁ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းသည်၎င်း၊ ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ချစ်ခင်မှု မေတ္တာ)နှင့် တကွဖြစ်သော (မေတ္တာနှင့်ပြည့်စုံသော) စိတ်ဖြင့် တခုသောအရပ်ကို (ပြန့်အောင်) ဖြန့်၍နေ၏ J စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းသည်၎င်း ပွါးခြင်းဆိုင်ရာ တရားဓမ္မများကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်ပေ၏၊
၁။ ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ (ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် ၄၄-စသည်)
၂။ မေတ္တာသဂဟတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတိ (ဝိဘင်းပါဠိတော် ၂၈၄)

ဤတွင် ပဌမအချက်ဖြင့် အာရမ္မဏိကဖြစ်သော ဈာန်စိတ်၃ ၏ ပွါးများရေးကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်၏၊ ဒုတိယအချက်ဖြင့် မေတ္တာစိတ်၏ အာရုံ၄ ကို ပွါးများရေး အတွက် ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုဈာန်စိတ်သည်၎င်း ထိုအာရုံသည်၎င်းဓမ္မများ ဖြစ်ကုန်၏၊ (အဘိ = ပွါးခြင်းရှိကုန်သော။ ပွါးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော + ဓမ္မ = သဘောတရား)။

ထို့ပြင် အဘိသဒ္ဒါသည် ဤနေရာ၌ မှတ်ခြင်း(လက္ခဏ) ဟူသောအနက်၌လည်း ဖြစ်သေး၏။ ထို့ကြောင့် အဘိလက္ခိတာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဧတ္ထာတိ အဘိဓမ္မော ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုရာ၏။
၃။ ဘာဝေတီတိ စိတ္တဿ ၀ုဍ္ဎနံ ဝုတ္တံ၊ (သာရတ္ထ၊ပ၊ ၇၃)
၄။ ဖရိတွာတိ အာရမ္မဏဿ ဝဍ္ဎနံ ဝုတ္တံ။ (သာရတ္ထ၊ပ၊ ၇၃)

ဧတ္ထ၊ ဤအဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်း၌။
အဘိလက္ခိတာ၊ မှတ်အပ်ကုန်သော။
ဓမ္မာ၊ တရားတို့ကို။
ဝုတ္တာ၊ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။
ဣတိ၊ ထို့ကြောင့်။
အဘိဓမ္မော၊ အဘိဓမ္မမည်၏။
(သလက္ခဏာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဧတ္ထာတိ အဘိဓမ္မော-ဟုလည်း ဝိဂြိုဟ်ပြုကြ၏)။

ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ ရူပါရုံကို၎င်း သဒ္ဒါရုံကို၎င်း (တနည်း ရူပါရုံလျှင် အာရုံရှိသည်လည်းဖြစ်သော, သဒ္ဒါရုံလျှင် အာရုံရှိသည်လည်း ဖြစ်သော)၅ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းသည် အာရုံဖြင့် မှတ်အပ်သော (မှတ်ကြောင်းနှင့် တကွဖြစ်သော) တရားဓမ္မများကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်၏၊ ဤမှတပါး သမ္ပယုတ်အားဖြင့်၎င်း ကမ္မ ဒွါရ အားဖြင့်၎င်း ပဋိပဒါအားဖြင့်၎င်း မှတ်အပ်သော (မှတ်ကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော) တရားဓမ္မများကိုလည်း ဤ ပိဋက၌ ဟောတော်မူလေသည်။
၅။ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ သဒ္ဒါရမ္မဏံ ဝါ (ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် ၁၇)

ဤမှတပါး အဘိသဒ္ဒါသည် ဤနေရာ၌ ပူဇော်ထိုက်ခြင်း(ပူဇိတ) အနက်၌လည်း ဖြစ်သေး၏။ ထို့ကြောင့် ပူဇိတာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဧတ္ထာတိ အဘိဓမ္မော ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုရာ၏။

ဧတ္ထ၊ ဤအဘိ ဓမ္မာပိဋက၌။
ပူဇိတာ၊ ပူဇော်အပ်ကုန်သော။
ဓမ္မာ၊ တရားတို့ကို။
ဝုတ္တာ၊ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။
ဣတိ၊ ထို့ကြောင့်။
အဘိဓမ္မော၊ အဘိဓမ္မမည်၏။

ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ယောက်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော တရားများ, အသေက္ခ (ရဟန္တာ) ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်သောတရား များ၆ လောကမှ လွန်မြောက်သော တရားများ၇ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ ခြင်းသည် ပူဇော်ထိုက်သောတရားများကို ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်ပေ၏။
၆။ သေက္ခာ ဓမ္မာ အသေက္ခာ ဓမ္မာ (ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် ၂)
၇။ လောကုတ္တရာ ဓမ္မာ (ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော် ၅)

ဤမှတပါး အဘိ သဒ္ဒါသည် ဤနေရာ၌ ပိုင်းခြားခြင်း (ပရိစ္ဆန္န)အနက်၌လည်း ဖြစ်သေး၏။ ထို့ကြောင့် ပရိစ္ဆန္နာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဧတ္ထာတိ အဘိဓမ္မော ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုရာ၏။

ဧတ္ထ၊ ဤအဘိ ဓမ္မာပိဋက၌။
ပရိစ္ဆန္နာ၊ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော။
ဓမ္မာ၊ တရားတို့ကို။
ဝုတ္တာ၊ ဟောတော်မူအပ် ကုန်၏။
ဣတိ၊ ထို့ကြောင့်။
အဘိဓမ္မော၊ အဘိဓမ္မမည်၏။

ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ တွေ့ထိမှု (ဖဿ)သည် ဖြစ်၏၊ ခံစားမှု (ဝေဒနာ)၁ သည် ဖြစ်၏ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းသည် ဆိုင်ရာ ဆိုင်ရာ တွေ့ထိခြင်း (ဖုသန) ခံစားခြင်း(ဝေဒိယန) ဟူသော ပိုင်းခြားချက် အသီးသီးဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော ဓမ္မတို့ကို ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်ပေ၏။
၁။ ဖဿော ဟောတိ ဝေဒနာ ဟောတိ (ဓမ္မသင်္ဂဏီ-၁၇)

ပဋိဗလော ဝိနေတုံ အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေ (အချင်းချင်း ပိုင်းခြားအပ်သော ဓမ္မ၌၎င်း၊ အချင်းချင်း ပိုင်းခြား အပ်သော ဝိနယ၌၎င်း ဆုံးမရန် စွမ်းနိုင်၏) စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော် မူရာမျိုး၌လည်း အဘိ သဒ္ဒါသည် ပိုင်းခြားခြင်း အနက်၌ပင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်အချင်းချင်း ရောထွေးယှက်တင်ခြင်းမှ ကင်းသော ဓမ္မ၌၎င်း ဝိနယ၌၎င်း ဆုံးမရန် စွမ်းနိုင်၏ဟု ဆိုလိုကြောင်း ကို အဋ္ဌကထာဆရာ ဖွင့်ပြတော်မူလေသည်။

ဖဿသည် ဝေဒနာမဟုတ်၊ (ဝေဒနာနှင့် မရောယှက်)၊ ဝေဒနာသည် သညာမဟုတ်၊ (သညာနှင့် မရောယှက်)၊ ဤသို့ ဓမ္မအချင်းချင်း မရောမယှက် ပိုင်းခြားခြင်းကိုပင် အဘိဓမ္မ ဆိုသည်။

ပါဏာတိပါတော အကုသလံ ဟူသော စကား၌ ပါဏ(အသက်)ဟူသည် ဇီဝိတိန္ဒြေ ပေတည်း၊ ပါဏာတိပါတ (အသက်ကို သတ်ခြင်း)ဟူသည် ဇီဝိတိနွေ၏ ပြတ်ခြင်း ဘင်္ဂက္ခဏ ပေတည်း၊ အကုသလံ(အကုသိုလ်)ဟူသည် ဇီဝိတိန္ဒြေပြတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည့် (ကာယပယောဂ, ဝစီပယောဂ ဟူသော ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေသည့်) အကုသိုလ်စေတနာပေတည်း၊ ဤသို့ ပရမတ္ထအားဖြင့် တပါးနှင့်တပါး မရောယှက်ဟူလို။

ဝိနည်းအရာတွင် --

(၁) တမတ် တမတ်ထက်ပိုသော ပိုင်ရှင်မပေးသည့် သူတပါးဥစ္စာကိုဖြစ်စေ၊ တမတ် တမတ်ထက် ပို၍ ထိုက်သော သူတပါးပစ္စည်းကိုဖြစ်စေ ခိုးလိုစိတ်ဖြင့် ယူမိလျှင် ပါရာဇိက ပေတည်း၊

(၂) တမတ်ထက် နည်းသောဥစ္စာကို ခိုးလိုစိတ်ဖြင့် ယူမိလျှင် ထုလ္လစဉ်းပေတည်း၊
(၃) ပံသုကူဖြစ်သော ပုဆိုးစသည်ကို ယူမိသော်ကား အာပတ်မသင့်(အနာပတ္တိ)၊

(၄) ရွှေငွေ စသည်ကို ဘဏ္ဍာစိုးအဖြစ် သိမ်းထားမည်ဟူသော သဘောဖြင့် ယူမိသော် ပါစိတ်အာပတ်၊

(၅) ရွှေငွေစသည်တို့ကို မိမိအဖို့ခံမိမူ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ်၊
(၆) လက်ဆောင်ပေးသဖြင့် ကိုင်မိသော် ဒုက္ကဋ်၊

(၇) ရူပိယဆဋ္ဋကဟူ၍ သမုတ်သော ရဟန်းက စွန့်ပစ်မည်ဟူ၍ ယူသော်ကား အာပတ်မသင့်(အနာပတ္တိ)၊

ဤသို့ တခုနှင့်တခု မရောမယှက် ဆုံးဖြတ်နိုင်စွမ်းရှိသည်ကိုပင် ပိုင်းခြားခြင်းဟု ဆိုလေသည်။

တနည်း-ဝိနည်းအရာဝယ် အိပ်မက်ဖြင့် သုက်လွှတ်လျှင် အာပတ်မသင့်သော်လည်း ပရမတ္ထအရာဝယ် အကုသိုလ်စေတနာကို ကောက်ယူရသည် စသည်ဖြင့် ဝိနည်းနှင့် ဓမ္မ မရောမယှက်သည်ကိုလည်း ပိုင်းခြားခြင်း ဟု ဖွင့်ပြတော်မူကြသေး၏။

ထို့ပြင် အဘိ သဒ္ဒါသည် ဤနေရာ၌ သာလွန်ခြင်း( အဓိက) အနက်၌လည်း ဖြစ်သေး၏၊ ထို့ကြောင့် အဓိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ ဧတ္ထာတိ အဘိဓမ္မော ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုရာ၏။

ဧတ္ထ၊ ဤအဘိဓမ္မာ ပိဋက၌။
အဓိကာ၊ သာလွန်ကုန်သော။
ဓမ္မာ၊ တရားတို့ကို။
ဝုတ္တာ၊ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။
ဣတိ၊ ထို့ကြောင့်။
အဘိဓမ္မော၊ အဘိဓမ္မမည်၏။

ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်သည့် အဖြစ်သို့ရောက်သော မဟဂ္ဂတ တရားများ, နှိုင်းယှဉ်မှုကို ပြုတတ်သော ရာဂစသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အပ္ပမာဏ တရားများ၁, မိမိထက် သာလွန်မြင့်မြတ်သည့် တရားမရှိသော လောကုတ္တရာ တရားများ၂ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းသည် သာလွန်သည့် ဓမ္မများကို ဟောတော် မူခြင်းဖြစ်ပေ၏။ (ဤ၌ ကာမာဝစရထက် မဟဂ္ဂတဓမ္မ(မဟဂ္ဂုတ်တရား)က သာလွန်ကြောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်တရားထက် လောကုတ္တရာတရား (လောကုတ္တရဓမ္မ) က သာလွန်ကြောင်းကို သိလေ)။
၁။ မဟဂ္ဂတာ ဓမ္မာ အပ္ပမာဏာ ဓမ္မာ (ဓမ္မသင်္ဂဏိပါဠိတော်-၂)
၂။ အနုတ္တရာ ဓမ္မာ (ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်-၁၃)

တနည်းအားဖြင့် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား၏ စကားတော်များကို (၁) ဓမ္မ (၂) အဘိဓမ္မ (၃)ဝိနယ (၄) အဘိဝိနယ၃ ဟူ၍ လေးမျိုးခွဲဝေအပ်၏။

ထိုလေးမျိုးအနက် --
(၁) သုတ္တန်ပိဋကသည် ဓမ္မမည်၏၊

(၂) ဓမ္မသင်္ဂဏီစသော ခုနစ်ကျမ်းသည် (ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း) သုတ္တန္တဓမ္မထက် သာလွန်ထူးခြားသည့် ပရိယတ္တိဓမ္မ ဖြစ်သောကြောင့် အဘိဓမ္မ (ထူးသောဓမ္မ လွန်သောဓမ္မ)မည်၏၊

(၃) ဘိက္ခုဝိဘင်း ဘိက္ခုနီဝိဘင်း ဟူသော ဝိဘင်းအစုံသည် ကိုယ်နှုတ်တို့ကို ဆုံးမရာ ဆုံးမကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဝိနယ (ဝိနည်း) မည်၏၊

(၄) ခန္ဓက ပရိဝါရ တို့ကား အာဘိသမာစာရိကဓမ္မ (အထူးတလည် မြတ်လှစွာသော အကျင့်ရှိသော ဓမ္မ)ကို ပြောကြားရာ ဖြစ်သောကြောင့် အဘိဝိနယ (ဝိနည်းထူး ဝိနည်းလွန်) မည်ပေ၏၄။

တနည်း
(၁) သုတ္တန်ပိဋကသည်၎င်း အဘိဓမ္မာပိဋကသည်၎င်း ဓမ္မမည်ပေ၏၊

(၂) မဂ်ဖိုလ်တို့သည်ကား နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် အဘိဓမ္မ (ဓမ္မထူး ဓမ္မလွန်) မည်ပေ၏၊

(၃) ဝိနယပိဋကတခုလုံးသည် ဝိနယ မည်၏၊

(၄) ကိလေသာမီး ပျက်စီး ချုပ်ငြိမ်းမှုကို ပြုတတ်သည့် သိက္ခာ ၃-ပါးတို့သည်၎င်း, အကျဉ်းအားဖြင့် ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ရေး ဖြစ်သော သမထ ဝိပဿနာတို့သည်၎င်း အဘိဝိနယ (ဝိနည်းထူး, ဝိနည်းလွန်) မည်ပေ၏ ၅။

၃။ အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေတိဧတ္ထ (၁) ဓမ္မော (၂) အဘိဓမ္မော (၃) ဝိနယော (၄) အဘိဝိနယောတိ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ (အင်္ဂုတ္တရ၊ဋ္ဌ၊တ၊ ၂၉၁)

၄။ ၎င်း ၂၉၁။
၅။ ၎င်း ၂၉၁။

(ရဟန်းတော်များအဖို့) မှီခိုရာ (အားကိုးရာ)ကို ပြုတတ်သော တရားဆယ်မျိုးတို့တွင် တရားတော်ကို လိုလားခြင်း ချစ်ဖွယ်ပြောဆိုတတ်ခြင်း (ဆိုခဲ့သည့်) ဓမ္မ အဘိဓမ္မ ဝိနယ အဘိဝိနယ လေးမျိုးတို့၌ များစွာ မြတ်နိုးမှုရှိခြင်းဟူသော အချက်သည်လည်း မှီခိုရာ (အားကိုးရာ)ကို ပြုတတ်သည့် တရားတပါးအဖြစ် ပါဝင်လေသည်။

အဘိဓမ္မာ၏ နိဒါန်း

နိဒါန်း။ ။ ဒေသကာလဌာနစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် မထင်ရှားသည့် ဒေသနာတော်ကို ထင်ရှားအောင် ပြု၍ ပြတတ်သောကြောင့် နိဒါန်းဟု ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။

ပိဋကသုံးပုံတို့တွင် ဝိနည်းပိဋကအရာဝယ် သိက္ခာပုဒ် အသီးသီးအတွက် ဆိုင်ရာ ဆိုင်ရာဝတ္ထု နိဒါန်း ပုဂ္ဂိုလ်, ပဌမပညတ်, အနုပညတ်, အာပတ္တိ အနာပတ္တိ ဟူ၍ ပဌမသံဂါယနာ တင်စဉ်ကပင် အပြည့်အစုံ မှတ်တမ်း တင်တော်မူခဲ့ကြသဖြင့် ထင်ရှားရှိနေသည်။

သုတ္တန်ပိဋကအရာ၌လည်း သုတ်တော်အသီးသီးအတွက် ဆိုင်ရာဆိုင်ရာ နိဒါန်း ပုဂ္ဂိုလ် ဝတ္ထု များဟူ၍ ပဌမသံဂါယနာတင်စဉ်ကပင် မှတ်တမ်းတင်တော်မူခဲ့ကြသဖြင့် ထင်ရှားရှိနေသည်။

ဝိနည်းပိဋက သုတ္တန်ပိဋကများနည်းတူ အဘိဓမ္မာပိဋကအတွက် အဘယ်အရပ်၌ ဟောသည် အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ် တို့အား ဟောသည်စသော အချက်အလက်တို့ ခိုင်ခိုင်လုံလုံ မရှိဟု ထင်မှတ်ကာ ဘုရားဟော မဟုတ်ဟု ယူဆသူများ ရှေးကပင် ရှိခဲ့ကြဘူးလေသည်၁။
၁။ အဋ္ဌသာလိနီ၊ ၂၉။ ၃ဝ။၃၁-စသည်တို့၌ ဖြေရှင်းချက်များနှင့်တကွ အကျယ်ရှု။

သို့သော် နိဒါန်းမရှိပါက ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ဟောကြားတော်မူချက် မဟုတ်နိုင်ဟူ၍ ယူဆစတမ်း ဆိုပါက ဇာတက, သုတ္တနိပါတ ဓမ္မပဒတို့၌ နိဒါန်းမရှိကြပေ၊ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကိုလည်း ဘုရားဟော မဟုတ်ဟူ၍ ယူရတော့မည်လော။ ဤသို့ကား မဟုတ်ချေ။

စင်စစ်ကား အခြားသုတ်တော် အသီးသီးတို့၌ ဒေသနာနိဒါန်း တမျိုးစီသာ ရှိကြလေသည်။ အဘိဓမ္မာ၌ကား နိဒါန်းတမျိုးသာမက နှစ်မျိုးသုံးမျိုးပင် ရှိသည်ကို တွေ့ရလေသည်။

နိဒါန်းနှစ်မျိုးကား (၁) အဓိဂမနိဒါန်းနှင့် (၂) ဒေသနာနိဒါန်းတို့ပေတည်း။

(၁) အဓိဂမနိဒါန်း။ ။ထိုနှစ်မျိုးတို့အနက် ဒီပင်္ကရာ ထွတ်ချာမှန်ကင်း တရားမင်း၏ ခြေရင်းတော်တွင် ဗျာဒိတ် ခံယူသည့် အချိန်မှစ၍ မဟာဗောဓိပလ္လင်တော်အထိကို အဓိဂမနိဒါန်း (အသိရကြောင်းနိဒါန်း) ဟူ၍ မှတ်ယူ ရမည်။

(၂) ဒေသနာ နိဒါန်း။ ။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ရသည်မှ တဖန် ဓမ္မစကြာတရား ဟောကြားတော်မူသည်အထိကို ဒေသနာနိဒါန်း (ဟောကြားကြောင်းနိဒါန်း)ဟူ၍ မှတ်ယူရမည်။ (အဋ္ဌသာလိနီ၊ ဋ္ဌ၊၃၂)

တနည်း (၁) အဘိဓမ္မာဒေသနာကို သိရခြင်းအကြောင်းဖြစ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် အဓိဂမနိဒါန်း မည်၏။
(၂) ဒေသ, ကာလ စသည်တို့သည် ဒေသနာနိဒါန်းမည်၏၊ (ဓမ္မသင်္ဂဏီ၊ အနုဋီကာ၊၂၅)။

ဤဆိုခဲ့သည့် နိဒါန်းနှစ်မျိုးရှိသော အဘိဓမ္မာ၏ နိဒါန်းအရာကို လွန်စွာသဘောပေါက်နိုင်စေရန် အမေး, အဖြေ ပြုလုပ်၍ ပြပါဦးအံ့။

(မေး) အဘိဓမ္မာဟူသည်ကို အဘယ်တရားက စတင်ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပါသနည်း။
(ဖြေ) သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဖြင့်သာ (သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရမှသာ) အဘိဓမ္မာကို ဟောကြားနိုင်ပါသည်၊ ထို့ကြောင့် ထိုဉာဏ်ရဘို့အရေးဆီသို့ မိမိ၏ စိတ်ကို ဆောင်ကြောင်း (ဆုတောင်းကြောင်း) ဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားသည် အဘိဓမ္မာတရားတော်၏ လက်ဦးအစ နိဒါနဖြစ်သည်ဟု ဆိုရပါမည်။

(မေး) သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို အဘယ်မှာ ရင့်ကျက်စေခဲ့ပါသနည်း။
(ဖြေ) အခွဲနှင့်တကွခြောက်ရာ (ငါးရာ့ငါးဆယ်)သော အဖြစ်တော်တို့၌ ရင့်ကျက်စေတော် မူခဲ့ပါသည်၊ (ငါးရာ့ငါးဆယ်ဟု ဆိုခြင်းမှာလည်း ထုတ်ဖော်ဟောကြားသမျှ ဇာတ်တော်တို့ကိုသာ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်၊ စင်စစ်ကား ဤကာလအတွင်း အဖြစ်တော်ပေါင်း ငါးရာ့ငါးဆယ်မျှ မကပါ။၁)

၁။ န ဟိ ဧတ္တကာသုဝေ ဇာတီသု ပုညာဒိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ၊ ကိံပန ကာရဏံ ဧတ္တကာယေဝ ဇာတိယော ဒေသိတာတိ၊ တဒညေသံ အတ္ထုပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော။ ။အနုဋီကာ။ ၂၅။

(မေး) အဘယ်အရပ်၌ ရတော်မူ (သိတော်မူ) ပါသနည်း။
(ဖြေ) မဟာဗောဓိညောင်ပင်ရင်း၌ ရတော်မူ (သိတော်မူ) ပါသည်။

(မေး) အဘယ်အခါကာလ၌ ရပါသနည်း။
(ဖြေ) ဘိုးတော်အဉ္စနမင်း ဖြိုကြွင်းသကရာဇ် တရာ့သုံးခုနှစ် ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့၌ ရတော်မူပါသည်။

(မေး) အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရတော်မူ (သိတော်မူ) ပါသနည်း။
(ဖြေ) သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား ရတော်မူ (သိတော်မူ)ပါသည်။

(မေး) ထိုရတော်မူ သိတော်မူသည့် တရားတော်ကို အဘယ်အရပ်၌ စိစစ် (ဆင်ခြင်)တော်မူပါသနည်း။
(ဖြေ) ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ စိစစ် ဆင်ခြင်တော်မူပါသည်။

(မေး) အဘယ်အခါကာလ၌ စိစစ် ဆင်ခြင်တော်မူပါသနည်း။
(ဖြေ) မဟာဗောဓိပင်နှင့် ရွှေပလ္လင်၏ အနောက်မြောက် ရတနာဃရ စတုတ္ထ သတ္တာဟ၌ သီတင်းသုံး တော်မူစဉ် စိစစ်ဆင်ခြင်တော်မူပါသည်။

(မေး) အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် စိစစ် ဆင်ခြင်တော်မူပါသနည်း။
(ဖြေ) သဗ္ဗညုရှင်တော်ဘုရားသည်ပင် စိစစ် ဆင်ခြင်တော်မူပါသည်။

(မေး) အဘိဓမ္မာကို အဘယ်အရပ်၌ ဟောတော်မူပါသနည်း။
(ဖြေ) တာဝတိံသာမည် နတ်တို့ပြည်၌ ဟောတော်မူပါသည်။

(မေး) ဘယ်သူ့အကျိုးငှါ ဟောတော်မူပါသနည်း။
(ဖြေ) နတ်ဗြဟ္မာတို့အကျိုးငှါ ဟောတော်မူပါသည်။

(မေး) ဘယ်အကျိုးအတွက် ဟောတော်မူပါသနည်း။
(ဖြေ) ဩဃလေးဖြာ သံသရာဝဲဂယက်ထဲမှ အမြဲလွတ်အောင် ထုတ်ဆောင် ကယ်တင်ရန်အတွက် ဟောကြားတော်မူပါသည်။

(မေး) အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်များသည် ဤအဘိဓမ္မာတရားတော်ကို နာယူခဲ့ကြရပါသနည်း။
(ဖြေ) မယ်တော်ဖြစ်ခဲ့ဘူးသည့်သန္တုသိတနတ်သား အမှူးရှိသော နတ်ဗြဟ္မာ အပေါင်းတို့ နာယူခဲ့ကြပါသည်။

(မေး) အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်များ သင်ယူကြဆဲ ကျင့်ကြံဆဲ ဖြစ်ကြပါသနည်း။
(ဖြေ) သောတာပန်, သကဒါဂါမ်, အနာဂါမ် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်များနှင့်၊ ကလျာဏပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ်များသည် သင်ယူကြဆဲ ကျင့်ကြံကြဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်ပါသည်။

(မေး) အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်များသည် သင်ပြီး-ကျင့်ဆောင်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြပါသနည်း။
(ဖြေ) အာသဝေါ ကုန်ခန်းတော်မူပြီးကြသည့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့သည် သင်ပြီး ကျင့်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြပါသည်။

(မေး) အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သင် အံ လေ့ကျက် မှတ်သား ဆောင်ရွက်ကြပါကုန်သနည်း။
(ဖြေ) ဤ အဘိဓမ္မာတရားတော်များကို နှလုံးသားအတွင်း ဆောင်သွင်းထားသူတို့သည် ဆောင်ရွက်သော ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြပါသည်။

(မေး) အဘိဓမ္မာတရားတော်သည် အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်၏စကား ဖြစ်ပါသနည်း။
(ဖြေ) ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးသခင် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဘုရားရှင်၏ စကားတော် အစစ် အမှန်ဖြစ်ပါသည်။

(မေး) အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်များသည် အဆက်ဆက် ဆောင်ယူခဲ့ကြပါသနည်း။
(ဖြေ) အဘိဓမ္မာဆောင် ဆရာအဆက်ဆက်တို့ သင်ကြား ပို့ချ ကျင့်ဆောင်ခြင်းအားဖြင့် ဆောင်ယူခဲ့ ကြပါသည်။

နိဒါနသုံးမျိုး။ ။ဤမှတပါး အဘိဓမ္မာ၌ (ပြဆိုခဲ့သည့် နိဒါန်း ၂-မျိုးအပြင်)--
(၁) ဒူရေနိဒါန်း၊
(၂) အဝိဒူရေနိဒါန်း၊
(၃) သန္တိကေနိဒါန်း ဟူ၍လည်း နိဒါန်းသုံးမျိုးရှိသည်။

(၁) ဒူရေနိဒါန်း။ ။ ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာသနင်း ခြေတော်ရင်း၌ ဖြန့်ခင်းတံတား မိန့်ကြားနိယ ဗျာဒိတ်ရသည့် ကာလမှ တုသိတာနတ်ပြည်အထိသည် အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်၏ ဒူရေနိဒါန်း (အဝေးနိဒါန်း) ဖြစ်သည်။

(၂) အဝိဒူရေနိဒါန်း။ ။တုသိတာနတ်ပြည်မှ ဗောဓိပင်နှင့် ရွှေပလ္လင်ဝယ် ငါးအင်မာရ်မျိုး ပယ်ချိုးသတ်ဖြတ် ဘုရားမြတ်အဖြစ်သို့ ဆိုက်ရောက်သော အထိသည် အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်၏ အဝိဒူရေနိဒါန်း (မနီးလွန်း မဝေးလွန်းသော နိဒါန်း) ဖြစ်သည်။

(၃) သန္တိကေနိဒါန်း။ ။ အခါတပါး ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရားသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည် ပင်လယ်ကသစ်ပင်ရင်း ခင်းထားအပ်သော ပဏ္ဍုကမ္ဗလာ မြကျောက်ဖျာထက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏၊ ထိုအခါ တာဝတိံသာနတ် ဗြဟ္မာ အပေါင်းတို့အား ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာဓမ္မာ အဗျာကတာ ဓမ္မာ စသော အဘိဓမ္မာတရားတော်ကို ဟောတော်မူလေပြီ ဟူသော စကားသည်ကား အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်၏ သန္တိကေနိဒါန်း (အနီး နိဒါန်း) ဖြစ်သည်။

အဘိဓမ္မာ၏ ထင်ရှားသော နိဒါန်းများ

တနည်းအားဖြင့် အဘိဓမ္မာဟူသည် သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့၏ အရာသာလျှင် ဖြစ်ပေ၏၊ အခြားသူတို့၏ အရာမဟုတ်ချေ၊ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓတို့၏ -—
၁။ မယ်တော်ဝမ်းတိုက်သို့ သက်တော်မူခြင်း။
၂။ ဖွားတော်မူခြင်း။
၃။ သစ္စာလေးပါးကို ကိုယ်တော်တိုင် ဦးစွာ သိတော်မူခြင်း။
၄။ ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောတော်မူခြင်း။
၅။ ယမိုက်ပြာဋိဟာ ပြတော်မူခြင်း။
၆။ တာဝတိံသာသို့ ကြွတော်မူခြင်း။
၇။ နတ်ပြည်၌ အဘိဓမ္မာကို ဟောတော်မူခြင်း။

၈။ တာဝတိံသာမှ လူ့ပြည် (သင်္ကဿနဂိုရ်) သို့ ဆင်းသက်တော်မူခြင်းများသည် အလွန် ထင်ရှားသော အရာ ဖြစ်ပေ၏ ၁။

၁။ အဋ္ဌသာလီနီ၊ ဋ္ဌ၊ ၃၀ ၌ အကျယ်ရှု။

အဘိဓမ္မာအတွက်လည်း နိဒါန်း သီးခြားထုတ်၍ ပြရန် မလိုလောက်အောင်ပင် ထင်ရှားသော အချက်များ ဖြစ်ပေ၏။

ဤအချက်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အဘိဓမ္မာသည် ဘုရားဟော အစစ်ဖြစ်ကြောင်း ဟူသော စာတမ်း၌ (အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ) ဆရာကြီးဦးလင်းက အောက်ပါအတိုင်း ရေးသားဖော်ပြခဲ့လေသည်။

အဘိဓမ္မာကို သံဂါယနာတင်သောအခါမှာကား ဝိနည်းနှင့် သုတ္တန်မှာကဲ့သို့ မတင်မီ ဦးစွာ အဘိဓမ္မာကို -
(၁) အဘယ်အရပ်ဒေသမှာ ဟောတော်မူပါသနည်း၊
(၂) အဘယ် ပုဂ္ဂိုလ်ကိုစွဲ၍ ဟောတော်မူသနည်း၊
(၃) အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း

စသည်ဖြင့် အရှင်မဟာကဿပက မေး၍ အရှင်အာနန္ဒာက ဖြေဆိုနေဖွယ် အလျင်း မရှိတော့ပြီ၊ မေးဖြေခြင်း ပြုနေပါက ရယ်ဖွယ်ရာအစစ်သာ ဖြစ်နေပေလိမ့်မည်၊ အကြောင်းကိုဆိုသော် ဓမ္မက္ခန္ဓာ ရှစ်သောင်း လေးထောင် ရှိသည့်အနက် ထက်ဝက်ဖြစ်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာ လေးသောင်းနှစ်ထောင် ပါဝင်သော အဘိဓမ္မာ ဒေသနာတော်ကြီးမှာ အလွန်တရာပင် ကျယ်ဝန်းများပြားလှသော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် တနေရာတည်း တထိုင်တည်း ပရိသတ်တခုတည်းမှာသာ တဆက်တည်း ဟောတော်မူသော ဒေသနာဖြစ်၍ ဟောတော်မူရာ အရပ်ဒေသနှင့် စပ်၍ မှတ်သားဖွယ် ရှုပ်ထွေးဝန်လေး ခဲယဉ်းနေရန် အလျင်းမရှိ။

သာဝတ္ထိပြည်၏ တောင်မျက်နှာ သရက်ဖြူပင်ရင်းတွင် ရေမီးအစုံအစုံ တန်းခိုးပြာဋိဟာကို ပြတော်မူပြီး၍ ဝါဆိုလပြည့်နေ့တွင် တာဝတိံသာသို့ တက်ကြွကာ အဘိဓမ္မာ ဒေသနာကို ဟောပြီးလျှင် ဟောပြီးခြင်း သီတင်းကျွတ် လပြည့်နေ့တွင် သင်္ကဿနဂိုရ်သို့ ကြွဆင်းတော်မူကြောင်းတွေကို လှည်းနေလှေအောင်း မြင်းဇောင်းမကျန် အထင်အရှား အားလုံး သိမြင်နေကြသော အရာဖြစ်၍ ဤအရာကို အမေးအဖြေ ပြုလုပ်နေပါက ရယ်ဖွယ်ရာမဖြစ်ဘဲ အဘယ်မှာ ရှိနိုင်တော့မည်နည်း။

ဤမှတပါး အဘိဓမ္မာကို ဟောကြားတော်မူရာ နိဒါန်းရှိမှု မရှိမှုနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှေးအခါကပင် အဖြေအမျိုးမျိုး ပေးခဲ့ကြဘူးလေသည်။

စတုတ္ထသံဂါယနာ တင်သောခေတ်အထိ အဘိဓမ္မာသည် နိဒါန်းမရှိသဖြင့် ဘုရားဟောမဟုတ် ဟူသော ငြင်းဆိုမှု မပေါ်ပေါက်သေးပေ၊ အဋ္ဌကထာဆရာကြီး အရှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသ မတိုင်မီ အနှစ်တရာလောက် တွင်မှ ငြင်းဆိုသူများ ပေါ်လာသောကြောင့် မဏ္ဍလာရာမဝါသီ တိဿဘူမိထေရ် စသည်တို့က နိဒါန်း ရှိကြောင်းကို ဖြေရှင်းတော်မူခဲ့ကြရလေသည် ၁။
၁။ အဘိဓမ္မာနေ့အရေးတော်ပုံ၊ စာမျက်နှာ-၉၀(ယမိုက်ဆရာတော်၏ ရေးသားချက်)၌ ရှုပါ။

မဏ္ဍလာရာမဝါသီ တိဿဘူတိထေရ်က (သံယုတ္တနိကာယ ၃-၁၁) ပဒေသသုတ္တန်ကို ကိုးကားတော်မူကာ (ခန္ဓာ, အာယတန, ဓာတ်, သစ္စာ, ဣန္ဒြေ, ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်, သတိပဋ္ဌာန်, ဈာန်, နာမ်, ဓမ္မဟု ဆိုအပ်သော) ပဒေသဆယ်ပါးတို့ကို အကြွင်းမရှိ ထိုးထွင်း၍ သိရာ မဟာဗောဓိပင်သည်ပင် အဘိဓမ္မာ၏ နိဒါန်း ဖြစ်ကြောင်းကို ရှင်းလင်းဖော်ပြတော်မူခဲ့လေသည် ၂။
၂။ အဋ္ဌသာလိနီ၊ ဋ္ဌ။ ၃၁-၌ အကျယ်ရှု။

ဂါမဝါသီ သုမနဒေဝမထေရ်ကလည်း အဘိဓမ္မာ၌ နိဒါန်းမရှိဟု ယူဆကြသော ပရဝါဒီတို့အား အခါတပါး ဘုရားရှင်သည် တာဝတိံသာ နတ်ပြည် ပင်လယ်ကသစ်ပင်ရင်း ခင်းထားအပ်သော ပဏ္ဍုကမ္ဗလာ ကျောက်နေရာထက်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူ၏၊ ထိုအခါ တာဝတိံသာ နတ်အပေါင်း တို့အား ကုသလာ ဓမ္မာ, အကုသလာ ဓမ္မာ, အဗျာကတာ ဓမ္မာစသည်ဖြင့် အဘိဓမ္မာဒေသနာ တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏ ဟူသော နိဒါန်းကို မိန့်ဆိုတော်မူလေသည်ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည် ၃။
၃။ အဋ္ဌသာလိနီ၊ ဋ္ဌ။ ၃၁-၌ အကျယ်ရှု။

အဘိဓမ္မာပိဋက ဘုရားဟော ဟုတ် မဟုတ်

ထို့ပြင် ရှေးဆရာတော်ကြီးများသည် အဘိဓမ္မာ ဘုရားဟောဖြစ်ကြောင်းကို ပါဠိတော် တိုက်ရိုက် အကိုး အကား အနေဖြင့် အောက်ပါ ပါဠိတော်ကို ထုတ်ဆောင် ကိုးကားလေ့ရှိတော်မူကြကုန်၏။

တာဝတိံသေ ယဒါ ဗုဒ္ဓေါ၊ သိလာယံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလေ။
ပါရိစ္ဆတ္တကမူလမှိ၊ ဝိဟာသိ ပုရိသုတ္တမော။
ဒသသု လောကဓာတူသု၊ သန္နိပတိတွာန ဒေဝတာ။
ပယိရုပါသန္တိ သမ္ဗုဒ္ဓံ၊ ဝသန္တံ နဂမုဒ္ဓနိ။
(ပေတဝတ္ထုပါဠိတော်၊ အင်္ကုရပေတဝတ္ထု-၁၆၀)

အနက်အဓိပ္ပါယ်ကား——

၃၁၇။ ။ ယောက်ျားမြတ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင် အခါ တာဝတိံသာနတ်ပြည် ပင်လယ် ကသစ်ပင်ရင်း ပဏ္ဍုကမ္ဗလ အမည်ရှိသော ကျောက်ဖျာ၌ သီတင်း သုံးတော်မူနေလေပြီ။

၃၁၈။ ။ တသောင်းသော လောကဓာတ်တို့၌ (နေကုန်သော) နတ် ဗြဟ္မာတို့သည် စည်းဝေးကုန်၍ မြင်းမိုရ်တောင်ထိပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။

အဘိဓမ္မာ ပါဠိသည် ဘုရားဟော မဟုတ်ဟု အယူရှိသော ဓမ္မကထိကတပါးကို ရဟန်းတော် တပါးက ဝိနည်း ပိဋကကို ကောင်းစွာ မသင်ကြားခဲ့ဘူး၍သာ အဘိဓမ္မာသည် ဘုရားဟောမဟုတ် ဟု ယူဆဟန်တူကြောင်း စသည်တို့ကို မိန့်ဆိုတော်မူကာ (အောက်ပါ) ဝိနည်း ပါဠိတော်လာ စကားရပ်များအရ ဘုရားဟော ဖြစ်ကြောင်းကို ရှင်းလင်းမြွက်ကြားတော်မူခဲ့ဘူးလေသည် ၁။
၁။ အဋ္ဌသာလိနီ၊ဋ္ဌ။ ၂၉ ၌ အကျယ်ရှု။

အကြင်ရဟန်းသည် ကဲ့ရဲ့လို၍မဟုတ်ဘဲ ငါ့ရှင် တိုက်တွန်းပါ၏၊ သင်သည် သုတ္တန်ကို၎င်း ဂါထာတို့ကို၎င်း အဘိဓမ္မာကို၎င်း (ဝိနည်းမှ ရှေးဦးစွာ) သင်ယူပါလော့၊ နောက်၌လည်း ဝိနည်းကို သင်ရပေလတ္တံ့ ဟု ဆိုပါက ထိုရဟန်းအား အာပတ်မသင့်။ (ပါစိတ်ပါဠိတော်၊ ၁၈၉)

အကြင်ရဟန်းမိန်းမသည် သုတ္တန်၌ အခွင့်ကိုပြုစေပြီးလျှင်(သုတ္တန်ကို မေးမြန်းရန် အခွင့်တောင်းပြီးလျှင်) ဝိနည်းကိုဖြစ်စေ၊ အဘိဓမ္မာကိုဖြစ်စေ မေး၏၊ ထိုဘိက္ခုနီမအား ပါစိတ်အာပတ်သင့်၏၊ ဝိနည်း၌ အခွင့်ကို ပြုစေပြီးလျှင်(ဝိနည်းကို မေးမြန်းရန် အခွင့်တောင်းပြီးလျှင်) သုတ္တန်ကိုဖြစ်စေ အဘိဓမ္မာကိုဖြစ်စေ မေး၏၊ ပါစိတ်အာပတ်သင့်၏။ (ပါစိတ်ပါဠိတော်၊ ၄၆၀)

မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ်။ ။မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ်သည် အဘိဓမ္မာဘုရားဟောဖြစ်ကြောင်း ကိုးကားရာတွင် အဆိုပါ ဝိနည်းတော်လာ စကားထက်ပင် ခိုင်မာသေးကြောင်းကို အဋ္ဌကထာဆရာကြီး အသျှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသက မှာထားဖော်ပြတော်မူခဲ့ပြန်လေသည် ၂။
၂။ အဋ္ဌသာလိနီ၊ ဋ္ဌ။ ၂၉ ၌ အကျယ်ရှု။

အဂ္ဂသာဝကကြီးနှစ်ပါးနှင့်တကွ တပည့်သာဝကကြီး ၄-ပါးတို့သည် ဂေါသိင်္ဂသာလဝန (အင်ကြင်းတော) အတွင်း တပေါင်းလပြည့်နေ့ ညဉ့်အခါ၌ အမေးအဖြေ ပြုတော်မူကြပြီးနောက် အသျှင်သာရိပုတ္တရာသည် ထိုမေး-ဖြေချက်များကို ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရားထံ သွား၍ လျှောက်ထားလေသည်၊ ထိုလျှောက်ထားချက်တွင် ပါဝင်သည့် အမေးအဖြေတို့ကား—

(အသျှင်သာရိပုတ္တရာ) ငါ့ရှင်မောဂ္ဂလာန်၊ အဘယ်သို့သော ရဟန်းသည် ငါတို့နေရာ အင်ကြင်းတော (ဝါ-သာသနာ) ကို တင့်တယ်စေပါသနည်း-ဟု မေး၏။

(အသျှင်မောဂ္ဂလာန်) ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းနှစ်ပါးတို့သည် အဘိဓမ္မာတရားကို ပြောကြားကြ၍ အချင်းချင်း ပြဿနာကို မေးမြန်းဖြေဆိုကြကာ တွန့်တိုဆုတ်နစ်ခြင်း မရှိကြလျှင် ထို ရဟန်းနှစ်ပါးတို့၏ စကားဖြစ်ခြင်းသည် တရားနှင့်လျော်သည်ပင်ဖြစ်သည်၊ ငါ့ရှင်သာရိပုတ္တရာ ဤသို့သော ရဟန်းမျိုးသည် လပြည့်ဝန်း၏အရောင်ဖြင့် ထွန်းပသော အင်ကြင်းတောကို တင့်တယ် စေပါသည် ဟု ဖြေဆိုလေသည်။

ထိုအခါ ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်ဘုရားက ချစ်သားသာရိပုတ္တရာ၊ ကောင်းပေစွ၊ ကောင်းပေစွ၊ မောဂ္ဂလာန်သည် အမေးပုစ္ဆာကို ကောင်းစွာ ဖြေဆိုအပ်ပေ၏ (သုကထိတံ မောဂ္ဂလာနေန) ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ထို့ပြင် ရှင်တော်ဘုရားက ချစ်သားသာရိပုတ္တရာ မောဂ္ဂလာန်သည် အစစ်ဖြစ်သော ဓမ္မကထိက ပုဂ္ဂိုလ်မည်၏၊ အဘိဓမ္မာ တတ်မြောက် နားလည်သော ရဟန်းတို့သည်သာလျှင် ဓမ္မကထိကမည်ကုန်၏ (အာဘိဓမ္မိကဘိက္ခူ ယေဝ ကိရ ဓမ္မကထိကာ နာမ)၊ အဘိဓမ္မာမတတ် ရဟန်းတို့သည် တရားဟောကုန်ငြားသော်လည်း ဓမ္မကထိကတရားဟော ပုဂ္ဂိုလ်အစစ် မမည်ကုန်ဟု မိန့်တော်မူသည်။ (မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ်၊ မဟာယမကဝဂ်၊ မူလပဏ္ဏာသပါဠိတော် စာမျက်နှာ-၈၁)

ပဌမသံဂါယနာတင်ရာတွင် နက်နဲသိမ်မွေ့သည့် ဉာဏ်ကျက်စားရာ ဓမ္မသင်္ဂဏီစသော ခုနစ်ကျမ်း တို့ကို ဤကား အဘိဓမ္မာပိဋက မည်ပေသည် ဟု မိန့်တော်မူကြပြီးလျှင် ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကြီး ငါးရာတို့ တပြိုင်နက် ရွတ်ဆိုကာ အတည်ပြုတော်မူခဲ့ကြလေသည်၊ အပြီးတွင် မဟာပထဝီမြေကြီး တုန်လှုပ်လေ၏။

အထက်ပါ အထောက်အထားကျမ်းကိုး သာဓကများသည် အဘိဓမ္မာကို မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားကြောင်း ပေါ်လွင် ထင်ရှားစေပါသည်။

အဘိဓမ္မာဆောင် အစဉ်အဆက်

ဤအဘိဓမ္မာ ၇-ကျမ်းတို့ကို ပဌမသံဂါယနာတင်တော်မူချိန်မှ တတိယသံဂါယနာတင်တော် မူချိန်အထိ--
၁။ အသျှင်သာရိပုတ္တရာ
၂။ အသျှင်ဘဒ္ဒဇိ
၃။ အသျှင်သောဘိတ
၄။ အသျှင်ပိယဇာလီ
၅။ အသျှင်ပိယပါလ
၆။ အသျှင်ပိယဒဿီ
၇။ အသျှင်ကောသိယပုတ္တ
၈။ အသျှင်သိဂ္ဂဝ
၉။ အသျှင်သန္ဒေဟ
၁၀။ အသျှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (တတိယသံဂါယနာ)
၁၁။ အသျှင်သုဒတ္တ
၁၂။ အသျှင်ဓမ္မိယ
၁၃။ အသျှင်ဒါသက
၁၄။ အသျှင်သောဏက
၁၅။ အသျှင်ရေဝတ

စသော အရှင်မြတ်တို့သည် အစဉ်အဆက် မပြတ်ဆောင်ယူတော်မူခဲ့ကြလေသည်၊

(စင်စစ်အားဖြင့် ပဌမသံဂါယနာတင်ချိန်တွင် အသျှင်သာရိပုတ္တရာ မရှိတော့ချေ၊ ပဌမသံဂါယနာတင် အပြီးတွင် ၎င်း၏တပည့် စဉ်ဆက်တို့က တာဝန်ယူကာ ပို့ချသင်ကြားတော်မူခဲ့ကြလေသည်ဟု မှတ်ယူ သင့်၏)။

ထိုအရှင်မြတ်တို့၏ တပည့်သား အစဉ်အဆက်တို့သည်လည်း အစဉ်အဆက်မပြတ် ဆောင်ယူတော်မူခဲ့ ကြသောကြောင့် ဇမ္ဗူဒီပ(ဣန္ဒြိယ)တခွင်၌ အဘိဓမ္မာဆရာစဉ်ဆက် မပြတ် ထွန်းကား ပေါ်ထွက်ခဲ့လေသည်။

ဇမ္ဗူဒီပ ဣန္ဒိယနိုင်ငံမှ သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့——
၁။ အသျှင်မဟိန္ဒ
၂။ အသျှင်ဣဋ္ဋိယ
၃။ အသျှင်ဥတ္တိယ
၄။ အသျှင်သမ္မလ
၅။ အသျှင်ပဏ္ဍိတ
၆။ အသျှင်ဘဒ္ဒနာမ ၁
၁။ ဘဒ္ဒသာလ ဟုလည်း ရှိကြ၏။ ပါရာဇိကဏ်၊ ဋ္ဌ။ ၄၈ စသည်။

ဟူသော အရှင်မြတ် ခြောက်ပါးတို့သည် အဘိဓမ္မာသာသနာတော်ကြီးကို ဆောင်ယူတော်မူခဲ့ကြကြောင်း အဋ္ဌကထာများ၌ ပြဆိုတော်မူကြသည်။ ထိုအသျှင်မဟာမဟိန္ဒထံမှ အရိဋ္ဌစသော အရှင်မြတ်တို့က တဖန် သင်ယူကြပြန်ကာ သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဆရာစဉ်ဆက် မပြတ် ဆောင်ယူခဲ့ကြပြန်သည်။

ဤသို့ အဋ္ဌကထာများတွင် ဇမ္ဗူဒိပ်(ဣန္ဒိယ)နိုင်ငံ တခွင်၌၎င်း, သီဟိုဠ်ကျွန်း၌၎င်း အဘိဓမ္မာ ဒေသနာတော်နှင့် တကွ နိကာယ်ငါးရပ် ပိဋကတ် ၃-ပုံဟူသော ပရိယတ္တိသာသနာတော် စဉ်ဆက်မပြတ် ပြန့်ပွါးပုံကိုသာ အထူးတလည် ဖွင့်ပြတော်ခဲ့မူကြသော်လည်း ထိုအခါက သာသနာပြု စေလွှတ်ရာ ပါဝင်သည့် ကသ္မီရ ဂန္ဓာရ မဟိံသက မဏ္ဍလ ဝနဝါသိ အပရန္တက, မဟာရဋ္ဌ ယောနကလောက, သုဝဏ္ဏဘူမိ ဟိမဝန္တဒေသ ဟူသော အခြားဌာနများ၌လည်း အဘိဓမ္မာ ဒေသနာတော်နှင့်တကွ နိကာယ်ငါးရပ် ပိဋတ်တော်များ ပြန့်ပွါးခဲ့ကြောင်း သတိပြုသင့်လှသည်၊ (အကြောင်းကြောင်းတို့ကြောင့် တိုးချေ ဆုတ်ချေ ကွယ်ချေပချေ ရှိကြမည်မှာကား ဓမ္မတာပေတည်း)။

မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း ဆိုခဲ့သော ဌာနအဖြာဖြာ ဆရာအဆက်ဆက် မပျက်မပြတ် အကြောင်းရပ် အားလျော်စွာ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်တော်နှင့်တကွ နိကာယ်ငါး၀ ပိဋကသုံးပုံ အလုံးစုံတို့ကို ပုဂံ မြင်စိုင်း စစ်ကိုင်း ပင်းယ အင်းဝ ရွှေဘို ရန်ဖြိုအမရ မန္တလမှ ကာလထွန်းသစ် ယခုခေတ်အထိ အဆက်မပြတ် ဆောင်ယူတော်မူခဲ့ကြပေသည်။

အဘိဓမ္မာ ၇-ကျမ်း

အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်ကို ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံကြွမြန်းတော်မူပြီးနောက် ပဌမသံဂါယနာ တင်တော်မူကြသည့် အရှင်မြတ်တို့က ပိဋကအားဖြင့် အဘိဓမ္မာပိဋကဖြစ်ကြောင်းကို၎င်း၊ နိကာယ်အားဖြင့် ခုဒ္ဒကနိကာယ်အဝင် ဖြစ်ကြောင်းကို၎င်း၊ အင်္ဂါအားဖြင့် ဝေယျာကရဏ ဖြစ်ကြောင်းကို၎င်း၊ ဓမ္မက္ခန္ဓာ အားဖြင့် လေးသောင်းနှစ်ထောင် ရှိကြောင်းကို၎င်း သတ်မှတ် ပိုင်းခြားထားတော်မူခဲ့ကြသည်။

ထိုအဘိဓမ္မာဒေသနာတော်သည် ကျမ်းအားဖြင့်——
၁။ ဓမ္မသင်္ဂဏီ
၂။ ဝိဘင်္ဂ (ဝိဘင်း)
၃။ ဓာတုကထာ
၄။ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ (ပုဂ္ဂလပညတ်)
၅။ ကထာဝတ္ထု
၆။ ယမက (ယမိုက်)
၇။ ပဋ္ဌာန (ပဋ္ဌာန်း)

ဟူ၍ ၇ ကျမ်းရှိသည်။

၁။ ဓမ္မသင်္ဂဏီ

ထို ၇-ကျမ်းအနက် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းမှာမူကား ကုသလဓမ္မ အကုသလဓမ္မ အစ ရှိကုန်သောဓမ္မတို့ကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဟောတော်မူသောကျမ်းဟု ဆိုလိုသည်၊ (ဓမ္မ= ကုသလဓမ္မစသည်၊ သင်=သံ=အကျဉ်း၊ ဂဟ=ပေါင်းယူခြင်း)။

စင်စစ်ကား ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌ ဖဿစသော တရားများ ဖဿစသော တရားများ ပထဝီ စသော တရားများ၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်တို့ကို အမျိုးမျိုးသော စကားပရိယာယ်တို့ဖြင့် ထပ်ဆင့်၍ ဆန်းကြယ်စွာ ဝေဖန် ဖွင့်ပြတော်မူသည်(အနုပဒဝိဘာဂ)။ ဤကျမ်း၌ ပရမတ္ထတရားတို့ကို အကျဉ်းပေါင်းရုံး၍ ပြသည်ဟု ဆိုငြားသော်လည်း အစဉ်အလာ သမားရိုးကျ သာမည အကျဉ်းပေါင်းရုံး ရုံမျှသာ မဟုတ်ပေ၊ အကျဉ်းပေါင်းရုံးသည်ဟု ဆိုရာ၌လည်း တိက် ဒုက် တို့၏အစွမ်းဖြင့် အကျဉ်းရုံးမှုကို ရည်ရွယ်၍သာ ဓမ္မသင်္ဂဟဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

တနည်း ကုသလဓမ္မ, အကုသလဓမ္မစသော တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ဟောဆိုရာ ဟောဆိုကြောင်းဖြစ်သော ကျမ်းဟု ဆိုလိုသည်၊ (ဓမ္မ=ကုသလဓမ္မစသည်၊ သင်=သံ=ကောင်းစွာ၊ ဂဟ= ယူငင် ဟောကြားခြင်း)။

၂။ ဝိဘင်္ဂ

(ဝိဘင်း) ကျမ်းကား ခန္ဓာစသော ဓမ္မတို့ကို (တနည်း ကုသလဓမ္မ, အကုသလဓမ္မ စသော ဓမ္မတို့ကို) သုတ္တန်နည်း အဘိဓမ္မာနည်း အမေးအဖြေ ပဥှာပုစ္ဆက နည်းတို့ဖြင့် အကျယ်တဝင့် ဝေဖန်ဟောကြားတော် မူရာဖြစ်သော ကျမ်းဟု ဆိုလိုသည်။

ဤစကားအတိုင်းဆိုပါက ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းကိုလည်း ဝိဘင်္ဂ (ဝိဘင်း)ကျမ်းဟူ၍ ခေါ်နိုင်စရာ မရှိပါလားဟု မေးဖွယ် ရှိလာပြန်သည်၊အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း၌လည်း ထိုအခါ၌ ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ (တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တိ) စသည်ဖြင့် ခန္ဓာစသည်တို့ကို ဝေဖန် ဟောကြားတော်မူပါသည်ဟု အကြောင်းပြစရာ ရှိနေသောကြောင့်တည်း၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီ၌ ထိုသို့ ဟောကြား ချက်များ ပါရှိနေသော်လည်း ဝိဘင်းပါဠိတော်မှာကဲ့သို့ အကျယ်တဝင့် နည်းမျိုးစုံဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားတော် မူချက်များ မဟုတ်သောကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီ ကျမ်းသည် ဝိဘင်္ဂ မမည်လိုက်ပါဟု ဖြေရာ၏၊ (ဝိဘင်းကျမ်းကား အလွန်အကဲနှင့်တကွ ပြရာ ဖြစ်သည့်သာတိသယနည်းအားဖြင့် ဟောခြင်းဖြစ်သည်။)

ထိုဝိဘင်းပါဠိတော်၌ --
(၁) ခန္ဓ ဝိဘင်း
(၂) အာယတန ဝိဘင်း
(၃) ဓာတု ဝိဘင်း
(၄) သစ္စ ဝိဘင်း
(၅) ဣန္ဒြိယ ဝိဘင်း
(၆) ပစ္စယာကာရ=ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ ဝိဘင်း
(၇) သတိပဋ္ဌာန ဝိဘင်း
(၈) သမ္မပ္ပဓာန ဝိဘင်း
( ၉) ဣဒ္ဓိပါဒ ဝိဘင်း
(၁၀) ဗောဇ္ဈင်္ဂ ဝိဘင်း
(၁၁) မဂ္ဂင်္ဂ ဝိဘင်း
(၁၂) ဈာန ဝိဘင်း
(၁၃) အပ္ပမညာ ဝိဘင်း
(၁၄) သိက္ခာပဒ ဝိဘင်း
(၁၅) ပဋိသမ္ဘိဒါ ဝိဘင်း
(၁၆) ဉာဏ ဝိဘင်း
(၁၇) ခုဒ္ဒကဝတ္ထု ဝိဘင်း
(၁၈) ဓမ္မဟဒယ ဝိဘင်း ဟူ၍ ၁၈-ပိုင်းခွဲကာ ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူလေသည်၊

၃။ ဓာတုကထာ

ကက္ခဠ, ဖုသန စသော မိမိသဘောကို မိမိဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓာတု(ဓာတ်) မည်ကုန်၏။

ခန္ဓာအစ အရဏ အဆုံးရှိသော ဓာတ်တရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ ဟောရာ ဟောကြောင်းဖြစ်သော ကျမ်းသည် ဓာတုကထာ မည်၏၊ (ဓာတု=ဓာတ်၊ ကထာ =ဟောခြင်း, ဟောအပ်သောစကား။)

ဤစကားအရ ခန္ဓာအစ အရဏ အဆုံးရှိသောတရားတို့ကို ဟောရာ ဟောကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဓာတုကထာ မည်စတမ်းဟု ဆိုခဲ့လျှင် ဓမ္မသင်္ဂဏီစသော ကျမ်းများကိုလည်း ဓာတုကထာဟုပင် ခေါ်ရ တော့မည်လောဟု မေးဖွယ်ရှိလာသည်။

ဤကျမ်းတွင် ၁၄-နယ ရှိသည့်အနက် နယတခုတခု၌ပင် ခန္ဓာအစ အရဏ အဆုံးရှိသော အလုံးစုံသော တရားတို့ကို ဟောထားပါသဖြင့် (သာတိသယနည်းအားဖြင့်) ဤကျမ်းသည်သာလျှင် ဓာတုကထာ မည်ထိုက်ပါသည်၊ တပါးကျမ်းများသည် ဓာတုကထာ မမည်ထိုက်ပါဟု ဖြေရပေမည် ၁။

တနည်း -- ဓာတ် ၁၀-ပါးတို့ဖြင့် ဟောရာ ဟောကြောင်းဖြစ်သော ကျမ်းသည် ဓာတုကထာ မည်၏။

၁။ ဧတ္ထ ပန တေသံ သဗ္ဗေသံ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟာဒီသု စုဒ္ဒသသု နယေသု ဧကေကသ္မိံ ကထိတတ္တာ သာတိသယံ ကထနန္တိ ဣဓမေဝ ဧဝံ နာမကံ။ ။ ဓာတုကထာ-မူလဋီကာ၊

ဤစကားအရ ဤကျမ်း၌ ခန္ဓာ, အာယတနတို့ဖြင့် ဟောအပ်သော ကဏ္ဍတို့သည် ဓာတုကထာ မမည်တော့ပြီလောဟု မေးဖွယ် ရှိလာပြန်သည်။

စင်စစ်အားဖြင့် ဤကျမ်း၌ ခန္ဓာ, အာယတန, ဓာတ်ဟူသော ၃-မျိုးတို့ဖြင့် ဟောငြားသော်လည်း ဓာတ်သည် များသော အပြားရှိသောကြောင့် အရာကျယ်လေရကား ဤကျမ်းကို ဓာတ်ဖြင့်သာ မှတ်သားပိုင်းခြား၍ တကျမ်းလုံးကိုပင် ဓာတုကထာဟု ပေါင်းရုံးကာ ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖြေရပေမည်။

တနည်း-ဓာတ်သဘောအားဖြင့် ဟောရာ ဟောကြောင်းဖြစ်သော ကျမ်းသည် ဓာတုကထာမည်၏။

ဤစကားအတိုင်း ဆိုပါက အဘိဓမ္မာ ၇-ကျမ်းစလုံးပင် ဓာတုကထာ ဟူသော အမည်ဖြင့် ခေါ်ရတော့မည် မဟုတ်လောဟု မေးဖွယ်ရှိ၍ လာပြန်သည်။

ဤကျမ်း၌ ၁၄-နယစလုံးမှာပင် ဓာတ်သဘောတို့ကို လွန်စွာ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် (သာတိသယ နည်းအားဖြင့်) ဤကျမ်းသည်သာလျှင် ဓာတုကထာ မည်ပါသည် ဟု ဖြေရပေမည်။

တနည်း -- ဤတရားသဘောများ၌ အဘိဓမ္မာဒေသနာတော် တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဓာတု (ဓာတ်) မည်၏-ဟု ပဋ္ဌာနသာရဒီပနီကျမ်း၌ ပြဆိုလေသည်။ (ဌာတုမှ ဓာတု ဟု ဖြစ်လာသည်-ဟု ဆိုလိုသည်)။

ထိုဓာတုကထာ ပါဠိတော်၌ --
(၁) သင်္ဂဟော အသင်္ဂဟော
(၂) သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတံ
(၃) အသင်္ဂဟိတေန သင်္ဂဟိတံ
(၄) သင်္ဂဟိတေန သင်္ဂဟိတံ
(၅) အသင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတံ
(၆) သမ္ပယောဂေါ ဝိပ္ပယောဂေါ
(၇) သမ္ပယုတ္တေန ဝိပ္ပယုတ္တံ
(၈) ဝိပ္ပယုတ္တေန သမ္ပယုတ္တံ
(၉) သမ္ပယုတ္တေန သမ္ပယုတ္တံ
(၁ဝ) ဝိပ္ပယုတ္တေန ဝိပ္ပယုတ္တံ
(၁၁) သင်္ဂဟိတေန သမ္ပယုတ္တံ ဝိပ္ပယုတ္တံ
(၁၂) သမ္ပယုတ္တေန သင်္ဂဟိတံ အသင်္ဂဟိတံ
(၁၃) အသင်္ဂဟိတေန သမ္ပယုတ္တံ ဝိပ္ပယုတ္တံ
(၁၄) ဝိပ္ပယုတ္တေန သင်္ဂဟိတံ အသင်္ဂဟိတံ
ဟူသော ၁၄-နယတို့ဖြင့် ဝေဖန် ဟောကြားထားတော်မူလေသည်။

၄။ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ

ပုဂ္ဂလပညတ် ဟူရာဝယ် မိန်းမ (ဣတ္ထိ)၊ ယောက်ျား (ပုရိသ)၊ နတ် (ဒေဝ)၊ လူ(မနုဿ) စသည်တို့ကို ပုဂ္ဂလ (ပုဂ္ဂိုလ်) ဟု ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်၊ ပညတ် (ပညတ္တိ) ဟူသည် အမည်နာမပညတ် (နာမပညတ္တိ) ကို ဆိုလိုသည်၊ အမည်ပညတ် (နာမပညတ်)ဟူသည် အများသိရှိနားလည်စေရန် ပညတ်သင့် ပညတ်ထိုက်သည့် သဘာဝဓမ္မများကို ဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည် (ဒဿန)၊ ထို့ပြင် မိမိတို့၏ သန္တာန်၌ ရှိနေသော ခန္ဓာ, အာယတန စသည့်အနက် သဘောတရားတို့ကို ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ သိရှိနားလည်စေရန် ပညတ်မှု ထားခြင်းပင် ဖြစ်သည် (ဌပန)။

ပညတ် ၆-မျိုး။ ။ ဤကျမ်း၌ (၁) ခန္ဓပညတ် (၂) အာယတနပညတ် (၃) ဓာတုပညတ် (၄) သစ္စပညတ် (၅) ဣန္ဒြိယပညတ် ဟူသော သဘာဝပညတ် ငါးမျိုးတို့ကို၎င်း (၆) ပုဂ္ဂလပညတ် ဟူသော အသဘာဝပညတ် ကို၎င်း ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူသည်။

ဓမ္မသင်္ဂဏီ စသည်တို့၌ ခန္ဓာစသည်တို့ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ပုဂ္ဂလ (ပုဂ္ဂိုလ်) အကြောင်း ကိုမူ ဤကျမ်းမှာကဲ့သို့ အကျယ်ဝေဖန် ဟောကြားမှု မပြုခဲ့သေးချေ၊ ဤကျမ်း၌သာ အကျယ်ဝေဖန် ဟောကြားတော်မူလေသည်၊ ထို့ကြောင့် ပုဂ္ဂလပညတ် ဟု ခေါ်တွင်ရခြင်းဖြစ်သည်။

ပုဂ္ဂလပညတ် ပါဠိတော်၌ ဟောမပြခဲ့သော်လည်း --

(၁) ဝိဇ္ဇမာနပညတ် (ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော အတ္ထပညတ်၊ ဝါ=ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော အနက်ကို အပြားအားဖြင့် သိစေကြောင်းဖြစ်သော နာမပညတ်)၊

(၂) အဝိဇ္ဇမာနပညတ် (ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော အတ္ထပညတ်၊ ဝါ-ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှား မရှိသောအနက်ကို အပြားအားဖြင့် သိစေကြောင်း နာမပညတ်)၊

(၃) ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ် (ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော အနက်ဖြင့် ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှား မရှိသော အနက်ကို အပြားအားဖြင့် သိစေကြောင်း ဖြစ်သော နာမပညတ်)၊

(၄) အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ်၊
(၅) ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ်၊

(၆) အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ် ဟူ၍ အဋ္ဌကထာဟောင်း၌ ပညတ်ခြောက်မျိုး လာသည်ကို အဋ္ဌကထာသစ်ဆရာ အသျှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသက တဆင့်ယူ၍ ပြတော်မူခဲ့သည်။

ဤခြောက်မျိုးတို့တွင် ဤကျမ်း၌ ပဌမပညတ်သုံးမျိုးနှင့် ဆိုင်သည့်အချက်များကိုသာ တွေ့ရသည်၊ အသေအချာ စိစစ် ခွဲဝေပြရသော် ဤကျမ်းလာ (၁) ခန္ဓပညတ် (၂) အာယတနပညတ် (၃) ဓာတုပညတ် (၄) သစ္စပညတ် (၅) ဣန္ဒြိယပညတ်တို့သည် ဝိဇ္ဇမာနပညတ်မျိုးဖြစ်သည်၊ (၆) ပုဂ္ဂလပညတ်ကား အဝိဇ္ဇမာန ပညတ်မျိုးပေတည်း။

ဤကျမ်းပါ တေဝိဇ္ဇ (ဝိဇ္ဇာသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံသောပုဂ္ဂိုလ်), ဆဠဘိည (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်) စသည်တို့ကား ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ်မျိုး ဖြစ်သည်၊ ဤ၌ ဝိဇ္ဇာသုံးပါး အဘိညာဉ် ခြောက်ပါးတို့၏ ထင်ရှား ရှိပုံကို၎င်း၊ ၎င်းတို့နှင့်ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်(သတ္တဝါ)ဟူ၍ ထင်ရှား မရှိပုံကို၎င်း သိသာ နိုင်လေသည်၊ (အဋ္ဌကထာ၌ မလာသော်လည်း အာစရိယနယအားဖြင့်လာသည့် ဥပါဒါပညတ် စသော ခြောက်ပါးတို့ကိုလည်း ပုဂ္ဂလပညတ် အဋ္ဌကထာ၌ ရှုတော်မူကြပါကုန်)။

သိသင့် သိထိုက်သောတရား အဘိညေယျဓမ္မတို့ကို ဟောကြားတော်မူရာဝယ် ဒေသနာ အရာ၌ ကျွမ်းကျင် လိမ္မာတော်မူလှသော ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးသခင် ဘုရားရှင်သည် တိက် ဒုက် တို့၏အစွမ်းအားဖြင့် ထို အဘိညေယျဓမ္မတို့ကို အကျဉ်းပေါင်းရုံး၍ပြသည့် ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူသည်၊ သို့ဖြစ်ရကား အဦးဆုံး ဟောတော်မူထိုက်၍သာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားလေသည်။

ထို့နောက် အဆိုပါ ဓမ္မသင်္ဂဏီ၌ ပါဝင်ပြီးဖြစ်သော တရားတို့ကို ခန္ဓာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကျယ် ဝေဖန်ကာ ဝိဘင်းကျမ်းကို ဟောတော်မူခြင်းသည် ဆီလျော်လှပေသည်၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းကို ကြားနာရုံမျှဖြင့် ခန္ဓာစသည်တို့၏သဘောကို ဝိဘင်းကျမ်းမှာကဲ့သို့ ကျယ်ဝန်းစွာ မသိနိုင်ချေ၊ ထို့ကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီအပြီး၌ ဝိဘင်းကျမ်းကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်း ဝိဘင်းကျမ်းတို့ကို ဟောတော်မူပြီးနောက် ထိုကျမ်းတို့၌ ပေါင်းရုံးဝေဖန်၍ ဟောတော် မူခဲ့သော တရားသဘောတို့ကို သင်္ဂဟ အသင်္ဂဟစသော နည်းများဖြင့် ဝေဖန်၍ ဓာတုကထာကျမ်းကို ဟောတော်မူပြန်လေသည်၊ ခန္ဓာစသောတရား ကုသိုလ်စသောတရားများနှင့် ကင်း၍ သင်္ဂဟ အသင်္ဂဟစသော နည်းမျိုးကို ဝေဖန်ဟောကြားရန် မဖြစ်နိုင်ချေ၊ ထို့ကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဝိဘင်းတို့ကို ဟောတော်မူပြီးနောက် ဓာတုကထာကျမ်းကို ဟောတော်မူခြင်းသည် လည်း ဆီလျော်လှသည်။

ဤသို့လျှင် ဓမ္မသင်္ဂဏီဟူသော အကျဉ်းရုံးမှု (သင်္ဂဟ) အားဖြင့်၎င်း, ဝိဘင်းကျမ်းဟူသော ဝေဖန်မှု (ဝိဘာဂ) အားဖြင့်၎င်း, ဓာတုကထာကျမ်းဟူသော ဓာတ်စသည်တို့ကို အထူးထူး အပြားပြား (ပဘေဒ)အားဖြင့်၎င်း ပရမတ္ထသဘာဝဓမ္မတို့ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်၊ ဤသို့ဟောရာ၌ လောက ဝေါဟာရ အသုံးအနှုန်းအားဖြင့် ပညတ်နှင့် မကင်းနိုင်ချေ၊ ထို့ပြင် လောကီဘုံအတွင်း၌ ဟောကြားတော်မူသဖြင့်လည်း ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါတို့နှင့် မကင်းစကောင်းပေ၊ သတ္တဝါဟု ပညတ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း စင်စစ်အားဖြင့် ပရမတ္ထဓမ္မတည်း ဟူသော ရုပ်နာမ်တို့နှင့် မကင်းနိုင်ချေ၊ သို့ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အမျိုးအစား အဆင့်အတန်း အခြေအနေ စသည်တို့ကို ဝေဖန်ရန် လိုနေသေးသည်။

ထို့ကြောင့် ထိုအချက်အားလုံးကို ထင်ရှားစေရန် ထိုဓမ္မသင်္ဂဏီ ဝိဘင်း, ဓာတုကထာကျမ်းများ ဟောကြား ပြီးနောက် ပုဂ္ဂလပညတ်ကျမ်းကို ဟောတော်မူသည်။

(ဤပုဂ္ဂလပညတ်ကျမ်း၌ ဟောကြားတော်မူသည့် ပုဂ္ဂိုလ်အပြားများကိုလည်း ပုခန်းကြီးမြို့ အသျှင် ကုမာရကဿပ စပ်ဆိုတော်မူသည့် ဓမ္မရာသီပျို့ နို့ဘိုးပုံထပ်၊ ကျေးဇူးဆပ်သား၊ လူ့ရပ် နတ်ပြည်၊ ဝန်းလည်ချီးမွမ်း၊ ခုနစ်ကျမ်းတွင်၊ အဝှမ်းလယ်မ၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ခြားမှတ်ခြောက်ပါး၊ ထိုအပြားတွင်၊ အဖျားပေါ်ထွန်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ခန်း၌ စသည်ဖြင့် အစချီ စပ်ဆိုသော အပိုဒ် ၃၀-ကစ၍ အကျယ် ရှုမှတ်နိုင်ကြကြောင်း ညွှန်ပြလိုက်ရပေသည်)။

၅။ ကထာဝတ္ထု

အယူဝါဒနှင့်ဆိုင်သော စကားသည် ကထာမည်၏၊ ဖြစ်ရာ တည်ရာ သို့မဟုတ် အမှန်ထင်ရှား ရှိသော အရာ(အနှစ်သာရ) သည် ဝတ္ထုမည်၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်စပ်သောစကား ပုဂ္ဂလကထာ, ဗြဟ္မစရိယကထာ စသည့် ကထာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော ကျမ်းဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

အသောကမင်းတရားကြီးလက်ထက်၌ ဗုဒ္ဓဘုရား၏ အလိုတော်နှင့်အညီ အယူဝါဒရှိတော်မူကြသည့် သကဝါဒီသက်သက် ရဟန်းတော်ပေါင်း ခြောက်သန်းမျှပါဝင်သော ဥပုသ်ပြုပွဲကြီး၌ အသျှင်မဟာမောဂ္ဂလိ-ပုတ္တတိဿသည် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား၏ အလိုတော်နှင့်အညီ အမှန်ကိုသာ ယူဆပြောဆိုလေ့ရှိသူ (သကဝါဒီ) တို့၏ အယူကို ဖော်ပြသည့် သုတ်ပေါင်းငါးရာ၊ ဗုဒ္ဓဘုရား၏ အလိုတော်နှင့် မညီဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာ၏ ပြင်ပ ဖြစ်သည့် အယူမျိုးကို ယူဆပြောဆိုလေ့ရှိသူ (ပရ၀ါဒီ) တို့၏ အယူကို ဖော်ပြသည့် သုတ်ပေါင်းငါးရာ (နှစ်ရပ်ပေါင်း တထောင်)တို့ကို ဟောကြားတော်မူသည်။

ထိုယူဆပြောဆိုချက်များကိုပင် တတိယသံဂါယနာတင်သောအခါ ပဉ္စမမြောက် အဘိဓမ္မာ ကျမ်းကြီးတကျမ်း အဖြစ်ဖြင့် ထည့်သွင်း၍ သံဂါယနာတင်တော်မူကြပြီးလျှင် အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်း တော်မူကြသည်။

တတိယသံဂါယနာတင်စဉ်အခါက အသျှင်မဟာမောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ ဟောတော်မူသည့် ကထာဝတ္ထု၏ အရွယ်ပမာဏမှာ ယခုလက်ရှိ စာအုပ်မူထက် ကျယ်ဝန်းသည်၊ ထိုစဉ်အခါက ကထာဝတ္ထု မှာ သုတ်သီလက္ခန် သုတ်မဟာဝါ သုတ်ပါထေယျ ဟူသော ဒီဃနိကာယ်သုံးကျမ်းမျှ ပမာဏ ရှိသောဟူ၏။

ကထာဝတ္ထုကို ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ဝင်စံတော်မူပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း နှစ်ရာတဆယ့် ရှစ်နှစ် ရောက်သောအခါမှ အသျှင်မဟာမောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿထေရ် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသိတ အဘိဓမ္မာကျမ်းအဖြစ် မထည့်သွင်းသင့်ဟူ၍ ရှေးဝိတက္ကဝါဒီတို့က ယူဆ ပြောဆိုခဲ့ကြဘူးလေသည်၊ ၎င်းတို့က မဟာအဋ္ဌကထာလာ မဟာဓမ္မဟဒယကျမ်းကို၎င်း သို့မဟုတ် မဟာဓာတုကထာ မည်သော ကျမ်းကို၎င်း ထည့်သွင်း၍ အဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်းဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုကြသည်။

သို့ရာတွင် မဟာဓမ္မဟဒယကျမ်း မဟာဓာတုကထာကျမ်းတို့သည် အဘိဓမ္မာခြောက်ကျမ်းတွင် ပါဝင်သည့် ဆိုင်ရာဆိုင်ရာ အချက်တို့နှင့် ပြောပလောက်အောင် မထူးခြားကြလေသောကြောင့် အသျှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသ စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့က သီးခြားကျမ်း တဆူအဖြစ်ဖြင့် လက်မခံခဲ့ ကြပေကုန်။ ကထာဝတ္ထုကျမ်းနှင့်တကွ သာလျှင် အဘိဓမ္မာ ၇-ကျမ်းအဖြစ် ယူတော်မူခဲ့ကြ လေသည်။

ထိုသို့ ယူရခြင်းမှာလည်း ကထာဝတ္ထုကျမ်းသည် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ထားတော်မူခဲ့သည့် မာတိကာအတိုင်း ဟောကြားထားသော ကျမ်းဖြစ်သောကြောင့်၎င်း ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ကိုယ်တော်တိုင်ကလည်း ငါဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ဝင်စံတော်မူပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း နှစ်ရာ့တဆယ့်ရှစ်နှစ် ရောက်သောအခါ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မည်သော ရဟန်းသည် ရဟန်းတော် ခြောက်သန်းတို့၏ အလယ်၌ သကဝါဒ၌ သုတ်ပေါင်းငါးရာ ပရဝါဒ၌ သုတ်ပေါင်း ငါးရာ (နှစ်ရပ်ပေါင်း တထောင်) တို့ကို ပေါင်းရုံးကာ ဒီဃနိကာယ် ပမာဏရှိသော ကထာဝတ္ထု ကျမ်းကို ဟောလိမ့်မည်ဟု ဗျာဒိတ်စကား မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သောကြောင့်၎င်း ဖြစ်သည်ဟု အကြောင်းပြ၍ ထားလေသည်။

၆။ ယမိုက်ကျမ်း

ယမိုက်ဟူသောစကားသည် ယမက ပါဠိမှ ဆင်းသက်လာသော စကားဖြစ်သည်၊ ယမက သဒ္ဒါသည် အစုံဟူသော အနက်ကို ဟောသည်။

မည်သို့ အစုံဟူသောအနက်ကို ဟော၍ မည်သို့ ယမိုက်ကျမ်းဟု ခေါ်သနည်းဆိုသော်...

(က) အနုလောမ, ပဋိလောမ-တစုံ
(ခ) ပုစ္ဆာ ဝိသဇ္ဇနာ-တစုံ
(ဂ) သန္နိဋ္ဌာန်, သံသယ-တစုံ

ဤသို့ အစုံ အစုံ ဟောတော်မူသောကျမ်းကို ယမကယမိုက်ကျမ်းဟု ခေါ်သည်။

ဥပမာအားဖြင့် မူလယမိုက်၌ ကုသိုလ်စိတ် ၂၁-နှင့်ယှဉ်ဘက် စေတသိက် ၃၈ ခုတို့တွင် အလောဘ အဒေါသ အမောဟ ဟူသော ကုသိုလ်မူလတရားသုံးပါး ပါသည်၊ ယင်းကုသိုလ်မူလ တရားသုံးပါးသည် ကုသိုလ်လည်း မည်၏၊ ကုသိုလ်မူလလည်း မည်၏၊ ယင်းတရားသုံးပါးမှ ကြွင်းသော ကုသိုလ်စိတ် ၂၁-ပါးနှင့် စေတသိက် ၃၅-ပါးသည် ကုသိုလ်သာ မည်၍ ကုသိုလ်မူလ မမည်ချေ၊ ယင်းသရုပ်ခွဲနည်းမျိုးကို အစုံ အစုံ (ယမိုက်) နည်းအားဖြင့် သိစေတော်မူသဖြင့် မြတ်စွာ ဘုရားသည် --

(က) ကုသိုလ် မည်သော တရားအားလုံးသည် ကုသိုလ်မူလမည်သလောဟု အနုလောမအားဖြင့် မေးတော်မူ၍ အမေးအားလျော်စွာ ဖြေတော်မူသည်။ ထိုနောက် အပြန်အားဖြင့်

(ခ) ကုသိုလ်မူလမည်သောတရားတို့သည် ကုသိုလ်မည်နိုင်ကုန်သလောဟု ပဋိလောမအားဖြင့် မေးတော်မူ၍ အမေးအားလျော်စွာ ဖြေတော်မူသည်။

ဤသို့ အမေးအဖြေပြုလုပ်ရာ၌ အနုလုံ ပဋိလုံ နှစ်ခုကို အနုလောမ-ပဋိလောမတစုံဟု ခေါ်သည်၊ အမေး အဖြေနှစ်ခုကိုကား ပုစ္ဆာ ၀ိသဇ္ဇနာတစုံဟု ခေါ်သည်၊ ဤသို့ အစုံ အစုံ ဟောတော်မူသော ကျမ်းကိုယမိုက် (ယမက) ကျမ်းဟု ခေါ်သည်။

သန္နိဋ္ဌာန် သံသယ ဟူသည်ကား အနုလောမအမေး၌လည်း တစုံပါသည်၊ ပဋိလောမအမေး၌လည်း တစုံ ပါသည်၊ အနုလောမ အမေး၌ဖြစ်စေ ပဋိလောမ အမေး၌ဖြစ်စေ ရှေ့ပုဒ်သည် ယုံမှားဖွယ်မရှိသောကြောင့် သန္နိဋ္ဌာန်မည်၏၊ နောက်ပုဒ်သည် ယုံမှားဖွယ် ရှိနေသောကြောင့် သံသယ မည်၏။

ဥပမာအားဖြင့်-ကုသိုလ်သည် မူလမည်သလော ဟူသော အနုလောမအမေး၌ကုသိုလ်သည်ဟူ သောရှေ့ပုဒ်၌ ယုံမှားဖွယ် မရှိချေ၊မူလမည် မမည်ဟူသော နောက်ပုဒ်၌သာ ယုံမှားဖွယ်ရှိသည်။

မူလသည် ကုသိုလ်မည်သလောဟူသော ပဋိလောမအမေး၌ကား မူလဟူသော ပုဒ်၌ ယုံမှားဖွယ် မရှိချေ၊ ကုသိုလ်မည် မမည်ဟူသော နောက်ပုဒ်၌သာ ယုံမှားဖွယ်ရှိသည်၊ အနုလောမ၌ သန္နိဋ္ဌာန်-သံသယတစုံ ပဋိလောမ၌ သန္နိဋ္ဌာန်-သံသယ တစုံ ဤသို့ အစုံအားဖြင့် ဟောတော်မူသော ကြောင့်လည်း ယမိုက် (ယမက) ကျမ်းဟု ခေါ်သည်။

ယင်း ယမိုက် (ယမက)ကျမ်း၌—
၁။ မူလ ယမိုက်
၂။ ခန္ဓ ယမိုက်
၃။ အာယတန ယမိုက်
၄။ ဓာတု ယမိုက်
၅။ သစ္စ ယမိုက်
၆။ သင်္ခါရ ယမိုက်
၇။ အနုသယ ယမိုက်
၈။ စိတ္တ ယမိုက်
၉။ ဓမ္မ ယမိုက်
၁၀။ ဣန္ဒြိယ ယမိုက်
ဟူ၍ ဆယ်ပါးသော ယမိုက် (ယမက)တို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ဟောတော်မူသည်။

၇။ ပဋ္ဌာန်းကျမ်း

ပဋ္ဌာန်း-ဟူသောစကားသည် ပဋ္ဌာန ပါဠိမှ ဆင်းသက်လာသော စကားဖြစ်သည်၊ ပဋ္ဌာန သဒ္ဒါသည် အကြောင်း အမျိုးမျိုး ဟူသော အနက်ကိုဟောသည်၊ နှစ်ဆယ့်လေး ပစ္စည်းတို့တွင် တခုတခုသော ပစ္စည်း၌ပင် အကြောင်း အမျိုးမျိုးကို ဟောတော်မူသည်၊ ထို့ကြောင့် ဟေတုပစ္စည်းစသော တခုတခုသော ပစ္စည်းသည်ပင် ပဋ္ဌာန်းမည်၏။

တနည်း ပဋ္ဌာနသဒ္ဒါသည် ဝေဖန်ခြင်း အနက်ကို ဟောသည်၊ နှစ်ဆယ့်လေးပစ္စည်းတို့တွင် တခုတခုသော ပစ္စည်း၌ပင် ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကို ဝေဖန်၍ ဟောတော်မူသည်၊ ထို့ကြောင့် ဟေတုပစ္စည်းစသော တခုတခုသောပစ္စည်းသည်ပင် ပဋ္ဌာန်းမည်၏။

တနည်း -- ပဋ္ဌာန သဒ္ဒါသည် သွားခြင်းအနက်ကို ဟောသည်၊ ဟောပုံကား မကျဉ်းမကျယ် ဟောတော်မူသော ဓမ္မသင်္ဂဏီစသော ကျမ်းတို့၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ကျွတ်ကျွတ်လွတ်လွတ် မသွားနိုင်၊ ဝါ- မကျက်စားနိုင်၊ အကျယ်အားဖြင့် ဟောတော်မူသော ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ကား ကျွတ်ကျွတ် လွတ်လွတ် သွားနိုင်၏၊ ဝါ- ကျက်စား နိုင်၏၊ ပဋ္ဌာန်းကျမ်းအားလုံးကို မဆိုထားနှင့် တခုတခုသော ပစ္စည်း၌ပင် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် ကွန့်မြူး သွားလာ ကျက်စားနိုင်၏ ထို့ကြောင့် တခုတခုသော ပစ္စည်းသည်ပင် ပဋ္ဌာန်း မည်၏။

တခုတခုသော ပစ္စည်း၏ ပဋ္ဌာန်း ဟူသော အမည်ကို နှစ်ဆဲ့လေးပစ္စည်းလုံးကို ပြဆိုသော ကျမ်း၌ တင်စား၍ အစိတ်၏အမည်ကို အပေါင်း၌ တင်စားသော နည်းအရ ပဋ္ဌာန်း ကျမ်းဟု ခေါ်သည်။

ယင်းပဋ္ဌာန်းကျမ်းကို (က) ဓမ္မအနုလုံ၌——
၁။ တိက ပဋ္ဌာန်း
၂။ ဒုက ပဋ္ဌာန်း
၃။ ဒုကတိက ပဋ္ဌာန်း
၄။ တိကဒုက ပဋ္ဌာန်း
၅။ တိကတိက ပဋ္ဌာန်း
၆။ ဒုကဒုက ပဋ္ဌာန်းအားဖြင့် (၆) ကျမ်း။

ထို့အတူ (ခ) ဓမ္မပစ္စနိက်၌ (၆)ကျမ်း။
(ဂ) ဓမ္မအနုလောမပစ္စနိက်၌ (၆) ကျမ်း။
(ဃ) ဓမ္မပစ္စနိယာနုလောမ၌ (၆) ကျမ်း။

ဟူ၍ (၂၄) ပါးသော ကျမ်းတို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်၍ ဟောကြားတော်မူသည်၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဤကျမ်းကို အဋ္ဌကထာဆရာကြီးတို့က သမန္တပဋ္ဌာန်းကျမ်းဟု သမန္တ သဒ္ဒါတခု ထပ်ဆင့်၍ ခေါ်ခဲ့ကြသည်။

သမန္တသဒ္ဒါသည် ထက်ဝန်းကျင်, အလုံးစုံ ဟူသော အနက်တို့ကို ဟောသည်၊ ပဋ္ဌာန်းကျမ်းသည်——
(၁) ဓမ္မအနုလုံ
(၂) ဓမ္မပစ္စနိက်
(၃) ဓမ္မအနုလောမပစ္စနိက်
(၄) ဓမ္မပစ္စနီယာနုလောမ

ဟူသော နည်းကြီး လေးမျိုးဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်၌ (၆) ကျမ်းစီ အလုံးစုံပြည့်စုံပေသည်၊ ထို့ကြောင့် ပဋ္ဌာန်းကျမ်းကို သမန္တ သဒ္ဒါတခု ထပ်ဆင့်၍ ထက်ဝန်းကျင် ပြည့်စုံသော သမန္တပဋ္ဌာန်းကျမ်းဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ ကြသည်။

ယင်းသမန္တပဋ္ဌာန်းကိုပင် ဋီကာဆရာကြီးတို့က——
(၁) ဓမ္မအနုလုံ စသောနည်း
(၂) တိကပဋ္ဌာန်း စသောနည်း
(၃) ပဋိစ္စဝါရ စသောနည်း
( ၄ ) ပစ္စည်းအနုလုံ စသောနည်း

(၅) ဟေတုမူလ အာရမ္မဏမူလီ စသောနည်းတို့သည် အဆုံး အပိုင်း အခြားမရှိ ကမ်းမမြင်, လမ်းမမြင် သမုဒ္ဒရာပြင်ထက်ပင် ကျယ်ဝန်း၍ နေသောကြောင့် အဆုံးမရှိသော နည်းတို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်အပ်သော အနန္တနယပဋ္ဌာန်းကျမ်းဟု ခေါ်ခဲ့ကြပြန်သည်။

ယင်းသို့ အဋ္ဌကထာဆရာ, ဋီကာဆရာကြီးတို့ ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသော အမည်နှစ်ခုကို ရောစပ်၍ ယခုခေတ် ပညာရှင်တို့က အနန္တနယ သမန္တပဋ္ဌာန်းကျမ်းဟု ခေါ်ကြပြန်သည်။

ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရားသည် ဘုရားဖြစ်တော်မူပြီးနောက် အဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်း ဟူသော ရတနာတို့ကို စတုတ္ထသတ္တာဟ ရတနာဃရ ( ရတနာအိမ်)၌ သုံးသပ်ဆင်ခြင်တော်မူလေသည်။

ထိုသို့ သုံးသပ်ဆင်ခြင်တော်မူသောအခါ ဓမ္မသင်္ဂဏီမှ ယမိုက်ကျမ်းအထိ ခြောက်ကျမ်းတို့ကို သုံးသပ် ဆင်ခြင်တော်မူသော်လည်း ရောင်ခြည်တော်ခြောက်ပါး ကွန့်မြူး ထွက်ပေါ်တော် မမူကြသေးပေ၊ ဤ အနန္တနယသမန္တ ပဋ္ဌာန်းကျမ်းကြီးကို ဆင်ခြင်တော်မူသောအခါ ကျမှသာလျှင် ရောင်ခြည်တော်များ ထွက်ပေါ် ကွန့်မြူး၍လာကြလေတော့သည်။

ဤသို့ ရောင်ခြည်တော်များ ထွက်ပေါ်ကွန့်မြူးခြင်းသည် အဓိဋ္ဌာန်ချက်ကြောင့် ဖြစ်သော တန်းခိုး (အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိ) လည်း မဟုတ်ချေ၊ ဘာဝနာဖြင့် ပြီးသော တန်းခိုး (ဘာဝနာမယိဒ္ဓိ) လည်း မဟုတ်ချေ၊ စင်စစ်ကား နူးညံ့ သိမ်မွေ့လှသည့် ပဋ္ဌာန်းကျမ်းကြီး၌ ပါဝင်သော တရားသဘောတို့ကို သုံးသပ် ဆင်ခြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ နှလုံးသွေးသည် အလွန်ပင် ကြည်လင်တော်မူလာသည်၊ အဆင့်ဆင့်အားဖြင့် အရေ အဆင်းတော်သည် အလွန်ကြည်လင်တော်မူလာသည်၊ စိတ်အကြောင်းရင်းခံသည့် ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိ ရောင်ခြည်တော်အဆင်း (အသီတိနိစ္စလဋ္ဌိတိ) သည် ထွက်ပေါ်ကွန့်မြူးကာ အရပ် ထက်ဝန်းကျင်၌ မတုန်မလှုပ် တည်နေလေသည်။

အဘိဓမ္မာ၏ ပမာဏ

ဤဆိုခဲ့သော အဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်းတို့သည် ယခုအခါ ဆဋ္ဌသံဂါယနာတင်မူ စာအုပ်ရေအားဖြင့် ၁၂-အုပ်၊ စာမျက်နှာအားဖြင့် ၅၀၀၀-ခန့်သာ ရှိသည်ကို တွေ့ရလေသည်။

စင်စစ်ကား...ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ခုနစ်နေ့ ခုနစ်ညမျှ သုံးသပ်ဆင်ခြင်တော်မူသော အဘိဓမ္မာ တရားတော်သည် အနန္တ အပရိမာဏသာ ဖြစ်လေတော့၏၊ ဤသို့ စိတ်တော်ဖြင့် ၇-ရက်မျှ သုံးသပ်ဆင်ခြင်တော်မူသော အဘိဓမ္မာတရားတော်ကို တဖန် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၌ မယ်တော် ဖြစ်ခဲ့သည့် သန္တုသိတနတ်သားကို အမှူးထား၍ ဝါတွင်းသုံးလ (ရက်ပေါင်းကိုးဆယ်)မျှ နှုတ်တော်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူလေသည်၊ ထို ဟောကြားတော်မူသော ဒေသနာတော်သည်လည်း အနန္တ အပရိမာဏသာလျှင် ဖြစ်လေသည်။

ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ဟောကြားတော်မူသည့် အဘိဓမ္မာပိဋက (အဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်း)သည် ယခုအခါ (ဆဋ္ဌသံဂါယနာမူ) စာအုပ် အရေအတွက်အားဖြင့် ၁၂ အုပ်၊ စာမျက်နှာ ၅၀၀၀-ခန့်သာ ရှိနေခြင်းသည် အကျဉ်း အကျယ်အားဖြင့် အလွန်ပင် ကွာလှမ်းလှသည်ဟု စောဒကတက်စရာ ရှိလာသည်။

ထို့ပြင် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား၏ စကားတော်သည် အလွန်ပင် လျင်မြန်လှကြောင်းကို ကျမ်းဂန်များ၌ ပြဆို ကြသည်၊ ပကတိလူတို့ တခန်းလျှင် အသျှင်အာနန္ဒာက ရှစ်ခွန်းမိန့်နိုင်ကြောင်း၊ အသျှင် အာနန္ဒာတခွန်းလျှင် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရားက ၁၆-ခွန်း မိန့်တော်မူနိုင်ကြောင်း၊ ပကတိလူတို့ တခွန်းလျှင် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရားက ၁၂၈-ခွန်း မိန့်တော်မူနိုင်ကြောင်းကို ကျမ်းဂန်တို့၌ ပြဆိုတော်မူကြ လေသည်။

ဤသို့ လျင်မြန်တော်မူခြင်းမှာလည်း ဘဝင်၏ လျင်မြန်တော်မူခြင်း, နှုတ်ခမ်းတော်တခုနှင့် တခု ကောင်းမွန်စွာ ထိခြင်း နှုတ်ခမ်းတော်လှစ်မှု ပြေပြစ်ခြင်း, လျှာတော်နူးညံ့သိမ်မွေ့ခြင်း အသံတော်ချိုသာခြင်း, စကားဘော်၏ လျင်မြန်သော အပြန်ရှိခြင်းတို့ကြောင့် လျင်မြန်တော်မူ သည်ဟု ဖွင့်ပြတော်မူကြသည်။

ထို့ကြောင့် ဆွမ်းအနုမောဒနာပြုတော်မူသော အချိန်အတွင်းမှာပင် ဟောတော်မူသော တရားဒေသနာသည် ဒီဃနိကာယ် မဇ္ဈိမနိကာယ် ကျမ်းကြီးများလောက် ရှိပေသည်၊ ဆွမ်းဘုဉ်းပေး တော်မူပြီးနောက် ရောက်လာ သည့် ပရိသတ်တို့အား ဟောတော်မူသော တရားဒေသနာတော်သည်လည်း သံယုတ္တနိကာယ် အင်္ဂုတ္တရ နိကာယ်ကြီးများလောက် ပမာဏရှိသည် ဟူ၏။

မတ်တတ်ရပ်ရင်းနှင့်ပင် ဂါထာပေါင်း တသောင်းငါးထောင် ပုဒ်ပေါင်း ခြောက်သောင်းတို့ကို နွယ်ပန်းများကို ဆွဲကိုင်လှုပ်ရှားလိုက်သကဲ့သို့ သင်နိုင် ပို့ချနိုင် ဟောကြားနိုင်သော အသျှင်အာနန္ဒာ သည်ပင် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး ဟောကြားတော်မူသည့် အဘိဓမ္မာ ဒေသနာတော်ကို နှစ်ပေါင်း အရာ အထောင် သင်ကြားသော်လည်း ပြီးဆုံးနိုင်မည် မဟုတ်ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုတော်မူသည်။

ထိုဆိုခဲ့သည့် အကြောင်းများကို ထောက်၍ ယခုလက်ရှိ အဘိဓမ္မာပိဋက၌ ပေယျာလများကို ထုတ်ဖော် စေကာမူလည်း အတိုင်းအရှည်ပမာဏအားဖြင့် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ရတနာဃရသတ္တာဟ၌ သုံးသပ်ဆင်ခြင် တော်မူသည့်အတိုင်း မရှိနိုင်ကြောင်း၊ တာဝတိံသာ၌ ဟောကြားတော်မူသော အတိုင်းလည်း မရှိနိုင်ကြောင်း ထင်ရှားပေသည်။

ထို့ကြောင့် အကျဉ်းချုံးထားသည့် မူ သာ ဖြစ်ကြောင်း သိသာအပ်ပေသည်။

ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရားသည် တာဝတိံသာ၌ အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူနေစဉ် အခါက ဆွမ်းခံချိန်ရောက်တိုင်း နိမ္မိတရုပ်ပွါး ဘုရားရှင်တပါး ဖန်ဆင်းတော်မူကာ ဟောကြားတော်မူစေ၍ ရှေးဦးစွာ အနောတတ်အိုင်သို့ ကြွကာ ရေသပ္ပါယ်တော်မူခြင်း၊ ဥတ္တရကုရု (မြောက်ကျွန်း)သို့ ဆွမ်းခံကြွတော်မူခြင်း၊ အနောတတ်အိုင်ကမ်းပါး၌ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးတော်မူပြီးနောက် နေ့သန့်ရန် စန္ဒကူးတောသို့ ကြွတော်မူခြင်း၊ ထိုအခါ အသျှင်သာရိပုတ္တရာ ကိုယ်တော်မြတ်ကြီး လာရောက်ကာ ဝတ်ကြီး ဝတ်ငယ်ပြုခြင်း၊ မြတ်စွာဘုရား ကလည်း ယနေ့ ငါ ဤမျှဟောခဲ့သည် စသည်ဖြင့် မိန့်ကြားကာ နည်းပေးတော်မူခြင်း၊ အသျှင်သာရိပုတ္တရာ ရဟန္တာမြတ်ကြီးကလည်း နည်းအရာ အထောင် အသိန်း ချဲ့ထွင် သိမြင်ခြင်း၊ အသျှင်သာရိပုတ္တရာကလည်း တပည့်ရင်းငါးရာ တို့ကို တဖန်ပြန်၍ ဟောကြားတော်မူခြင်းတို့ကို အဋ္ဌကထာ၌ ပြတော်မူသည်။

အဘိဓမ္မာ၏ ထူးခြားပုံ

ဘုရားဟော ဒေသနာတော်ကို သုတ္တန် ဝိနည်း အဘိဓမ္မာဟူ၍ ပိဋကတ်အားဖြင့် သုံးပုံ သုံးကဏ္ဍ ပိုင်းခြား ထားသည်၊ ထိုပိဋကတ်သုံးပုံ အသီး အသီးတို့မှာ သက်ဆိုင်ရာ ထူးခြားသည့် ဂုဏ်အင်္ဂါများ ရှိကြသည်၊ ဤသို့ ဂုဏ်အင်္ဂါများ ရှိကြရာတွင် အဘိဓမ္မာပိဋက၏ ထူးခြား နက်နဲ သိမ်မွေ့သည့် ဂုဏ်အင်္ဂါတို့ကို ပေါ်လွင်စေရန်—
(၁) ဒေသနာသုံးမျိုး
(၂) သာသနာသုံးမျိုး
(၃) ကထာသုံးမျိုးတို့ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ကာ ဖော်ပြပါအံ့။

၁-ဒေသနာသုံးမျိုး

ပိဋကတ်သုံးပုံကို ဒေသနာအပြားအားဖြင့် ဝေဖန်သော်—
(၁) ဝိနယပိဋကကို အာဏာဒေသနာ ဟူ၍၎င်း
(၂) သုတ္တန္တပိဋကကို ဝေါဟာရဒေသနာ ဟူ၍၎င်း
(၃) အဘိဓမ္မာပိဋကကို ပရမတ္ထဒေသနာ ဟူ၍၎င်း ခေါ်ဆိုလေသည်၊

၂-သာသနာသုံးမျိုး

သာသနာအပြားအားဖြင့် ဝေဖန်သော်—
(၁) ဝိနယပိဋကကို ယထာပရာဓသာသနာ ဟူ၍၎င်း
(၂) သုတ္တန္တပိဋကကို ယထာနုလောမသာသနာ ဟူ၍၎င်း
(၃) အဘိဓမ္မာပိဋကကို ယထာဓမ္မသာသနာ ဟူ၍၎င်း ခေါ်ဆိုလေသည်၊

၃-ကထာသုံးမျိုး

ကထာအပြားအားဖြင့် ဝေဖန်သော်—
(၁) ဝိနယပိဋကကို သံဝရာသံဝရကထာ ဟူ၍၎င်း
(၂) သုတ္တန္တပိဋကကို ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနကထာ ဟူ၍၎င်း
(၃) အဘိဓမ္မာပိဋကကို နာမရူပပရိစ္ဆေဒကထာ ဟူ၍၎င်း ခေါ်ဆိုလေသည်။

ဒေသနာသုံးမျိုး

အာဏာဒေသနာ။ ။ တပည့် သာဝကတို့အား မည်သည့်အမှုကို ပြုလျှင် မည်သည့် အပြစ် အာပတ်သင့်စေ၊ မည်သည့် အပြစ်ကို ကျူးလွန်မိလျှင် မည်သို့ ကုစားစေဟူ၍ အမိန့်အာဏာ ပေးခြင်း မည်သည် ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်နှင့်သာ ထိုက်တန်သော အခွင့်အရေးဖြစ်သည်၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓနှင့် သာဝကကြီးများကား ထိုကဲ့သို့သော အမိန့်အာဏာပေးနိုင်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်များ မဟုတ်ကြချေ၊ ဤသို့ အာဏာပိုင် စင်စစ် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဝိနည်းပိဋက၌ ရဟန်းတို့အား ရှောင်ကြဉ်ဖွယ် အပြစ်များနှင့် လိုက်နာဖွယ် ကျင့်ဝတ်တို့ကို အာဏာစက်ဖြင့် တိကျစွာ သတ်မှတ်ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်၊ ထို့ကြောင့် ဝိနယပိဋကကို အာဏာဒေသနာဟု ခေါ်ပေသည်။

ဝေါဟာရဒေသနာ။ ။ အမျိုးမျိုးသော သတ္တဝါဝေနေယျတို့အား သစ္စာလေးပါး အမှန်တရားကို နားလည်အောင် ဟောကြားရသောအလုပ်သည် မလွယ်ကူချေ၊ ၎င်းတို့၏ ဉာဏ်မျက်စိ အတွင်း၌ ရုတ်တရက် ချက်ခြင်း ကွင်းကွင်းကွက်ကွက် ထင်မြင် နားလည်စေနိုင်မည့် ဝေါဟာရ ပရိယာယ် စကားလှယ် ဝေဝုစ် ပုဒ် ဗျည်း ဝါကျတို့ကို တတ်ကျွမ်းနိုင်နင်းသည့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်သာလျှင် သတ္တဝါအမျိုးမျိုးတို့အား နားလည်အောင် ဟောကြားနိုင်ပေသည်၊ ဝေါဟာရအရာ၌ အတုမရှိ နိုင်နင်း ကျွမ်းကျင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သုတ္တန်ပိဋက၌ ထိုထို ဝေနေယျ သတ္တဝါတို့၏ အသိဉာဏ်နှင့် တိက်ဆိုင်ညီညွတ်သည့် ဝေါဟာရ စကား အသုံးအနှုန်း အမျိုးမျိုးကို အများဆုံး ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်၊ ထို့ကြောင့် သုတ္တန္တပိဋကကို ဝေါဟာရ ဒေသနာ ဟု ခေါ် ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ပရမတ္ထဒေသနာ။ ။ ဗုဒ္ဓ ရှင်တော်မြတ်သည် စစ်မှန် တိကျသော ပရမတ္ထ သဘောတို့ကို အကြွင်းမဲ့ သိမြင်သည့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ရှင် ဖြစ်တော်မူသည်၊ ယင်းသို့ ကိုယ်တော်တိုင် သိမြင်အပ်သော ပရမတ္ထတရားတို့ကို အဘိဓမ္မာပိဋက၌ ကျယ်ဝန်းပြည့်စုံစွာ ဖော်ထုတ် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်၊ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာပိဋကသည် ပရမတ္ထဒေသနာ ဟူသော အမည်ဖြင့် ခေါ်တွင်ပေသည်။

သာသနာသုံးပါး

ယထာပရာဓသာသနာ။ ။ ထိုမှတပါး သာသနာအပြားအားဖြင့် ဝေဖန်သော် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝိနည်းပိဋက၌ ထိုထို ဝိနည်းစည်းကမ်းတို့ကို ကျူးလွန်ဖောက်ဖျက်သော ရဟန်းတို့အား အမှုနှင့်လျော်စွာ ထိုက်တန်သော အပြစ်ကို ပြ၍ ဆုံးမတော်မူသည်၊ ထို့ကြောင့် ဝိနယပိဋကကို ယထာပရာဓသာသနာဟု ခေါ်သည်။ (ယထာ=လျော်စွာ၊ ပရာဓ=အပြစ်၊ သာသနာ=အဆုံးအမ)။

ယထာနုလောမသာသနာ။ ။ သုတ္တန်ပိဋကတွင်မူအမျိုးမျိုးသော ဝါသနာစရိုက်ရှိသူ သတ္တဝါတို့အား ၎င်းတို့၏ အတွင်းဓာတ်ခံနှင့် ကိုက်ညီအောင် ရွှေဉာဏ်တော်ဖြင့် နှိုင်းချိန်၍ ဆုံးမ လမ်းညွှန် သွန်သင်မှုပေးတော်မူသည်၊ ထို့ကြောင့် သုတ္တန္တပိဋကကို ယထာနုလောမသာသနာဟု ခေါ်လေသည်။ (ယထာ=လျော်စွာ၊ အနုလောမ လျော်သော မဆန့်ကျင်သော၊ သာသနာ= အဆုံးအမ)။

ယထာဓမ္မသာသနာ။ ။လောက၌ အစစ်အမှန်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော တရားကား ရုပ် နာမ် ၂-ပါးသာဖြစ်၏၊ ၎င်းတို့မှတပါး ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ယောက်ျား မိန်းမ စသည်တို့ကား တကယ်ရှိသော အရာများမဟုတ်၊ ရုပ်နာမ် တရားတို့၏ အစုအပုံကိုပင် ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါစသည်ဖြင့် စွဲလမ်းမှတ်ထင် နေကြခြင်းသာ ဖြစ်သည်၊ ယင်းသို့ စွဲလမ်း မှတ်ထင်နေကြသော သတ္တဝါတို့ကို ရုပ် ဓမ္မ နာမ်ဓမ္မ ဟူသော သဘာဝအတိုင်း သိမြင်စေရန် ဆုံးမ ဟောပြတော်မူခဲ့သည်၊ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာပိဋကကို ယထာဓမ္မသာသနာ ဟူသော အမည်ဖြင့် ခေါ်ဆိုပေသည်။ (ယထာဓမ္မ=တရား သဘော အစစ်အမှန်ရှိသည့်အတိုင်း)။

ကထာ ၃-ပါး

သံဝရာသံဝရကထာ။ ။ ထို့နောက် တဖန် ကထာအပြားအားဖြင့် ဝေဖန်သော် ဝိနည်း ပိဋက၌ ဝိနည်း စည်းကမ်းတို့ကို ကျူးကျော်ဖောက်ဖျက်မှု မပြုမိစေရန် ကိုယ်နှုတ်တို့ကို မည်သို့မည်ပုံ ထိန်းချုပ်စောင့်စည်း ရမည်ဟု စောင့်စည်းနည်း အမျိုးမျိုးကို ရှင်းလင်း ဖော်ပြထားသည်၊ ကြီးကျယ်သော ပြစ်မှုများကို မကျူးလွန်မိအောင် စောင့်ထိန်းနည်းများနှင့် သေးငယ်သော ပြစ်မှုများကို မကျူးလွန်မိအောင် စောင့်ထိန်း နည်းများကို သတ်မှတ်ပညတ်ထားပေသည်၊ ထို့ကြောင့် ဝိနယပိဋကကို သံဝရာသံဝရကထာ ́ဟု ခေါ်သည်။ (သံဝရ=အပြစ်ငယ်များကို စောင့်ထိန်းခြင်း၊ အသံဝရ=ကြီးသောအပြစ်များကို စောင့်ထိန်းခြင်း၊ ကထာ = ဆုံးမစကား)။

ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနကထာ။ ။ သုတ္တန်ပိဋက၌မူကား အယူဝါဒအမျိုးမျိုးကို လက်ခံယုံကြည်ထားကြသည့် သမဏ ဗြာဟ္မဏတို့၏ အတွင်းသန္တာန်၌ ရစ်ပတ်ထုံးဖွဲ့နေသော အယူမှား အမြင်မှား ၆၂-ပါး မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို ဖြေရှင်း ပယ်နုတ်ရန် နည်းတို့ကို အများဆုံး ဟောပြထားသည်၊ ထို့ကြောင့် သုတ္တန္တပိဋကကို ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနကထာ ဟု ခေါ်သည်။ (ဒိဋ္ဌိ=မှားသောအယူ၊ ဝိနိ=ဖြေခြင်း ဝေဌန=ရစ်ပတ်ခြင်း၊ ကထာ=စကား)။

နာပရူပပရိစ္ဆေဒကထာ။ ။ အဘိဓမ္မာပိဋကသည် တပ်မက်မှုရာဂ စသည်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သည်၊ အဘိဓမ္မာပိဋက၌ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ စသော အပေါ်ယံပညတ်ကို ဖောက်ထွင်း၍ အတွင်းဓာတ်ဖြစ်သော နာမ်နှင့်ရုပ်ကို ခွဲခြား သိမြင်ရန် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကို ဟောပြထားသည်၊ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာပိဋကသည် နာမရူပပရိစ္ဆေဒကထာ ဟူသော ဝိသေသနဂုဏ်ပုဒ်ကို ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ (နာမရူပ=နာမ်ရုပ်၊ ပရိစ္ဆေဒ=ပိုင်းခြားခြင်း၊ ကထာ=စကား)။

ဤသို့လျှင် ဒေသနာ သာသနာ ကထာအပြားတို့ဖြင့် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ဝေဖန်နှိုင်းယှဉ်၍ စိစစ်သော် အဘိဓမ္မာ၏ ဝိသေသဂုဏ်အင်္ဂါတို့သည် ထင်ရှားပေါ်လွင် ဉာဏ်၌ ထင်လာပေသည်။

သိက္ခာ ၃-ပါးနှင့် ပဟာန် ၃-ပါး

ထိုမှတပါး ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်သည် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ဟောကြားတော်မူရာ၌ (၁) သိက္ခာ (ကျင့်စဉ်) သုံးပါးနှင့် (၂) ပဟာန် (ကိလေသာပယ်သတ်နည်း) သုံးမျိုးတို့ဖြင့် အသီးသီး အထူး ပြုလျက် ဟောတော်မူခဲ့သည်၊ ထို အချက်များသည်လည်း အဘိဓမ္မာ၏ ထူးခြားသော ဂုဏ်တို့ကို ပိုမိုထင်ရှားစေလေသည်။

ပိဋကတ်သုံးပုံတို့တွင် ကျင့်စဉ်သိက္ခာအားဖြင့်—
(၁) ဝိနယပိဋက၌ အဓိသီလသိက္ခာကို၎င်း
(၂) သုတ္တန္တပိဋက၌ အဓိစိတ္တသိက္ခာကို၎င်း
(၃) အဘိဓမ္မာပိဋက၌ အဓိပညာသိက္ခာကို၎င်း အထူးပြု၍ ဟောကြားတော်မူသည်။

ထို့ပြင် ကိလေသံာကို ပယ်သတ်နည်း ပဟာန် အားဖြင့်
(၁) ဝိနယပိဋက၌ ဝီတိက္ကမပဟာန်ကို၎င်း
(၂) သုတ္တန္တပိဋက၌ ပရိယုဋ္ဌာနပဟာန်ကို၎င်း
(၃) အဘိဓမ္မာပိဋက၌ အနုသယပဟာန်ကို၎င်း အထူးပြု၍ ဟောတော်မူသည်။

သိက္ခာ ၃-ပါးဖြင့် အထူးပြုပုံ

ပိဋကတ်သုံးပုံကို အကျဉ်းချုပ်၍ အနှစ်သာရကို ထုတ်ယူလျှင် သီလ, သမာဓိ, ပညာဟူ၍ ကျင့်စဉ် သိက္ခာ သုံးရပ်ပင် ဖြစ်သည်၊ ထိုသိက္ခာသုံးရပ်သည် သာသနာပ၌ရှိသော သီလ, သမာဓိ ပညာတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ မရအောင် အဆင့်အတန်း မြင့်လှသည်၊ ထို့ကြောင့် အဓိသီလသိက္ခာ အဓိစိတ္တသိက္ခာ, အဓိပညာသိက္ခာ ဟူ၍ အသီးအသီး အဓိသဒ္ဒါဖြင့် အထူးပြု၍ ခေါ်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

ဝိနည်းနှင့်အဓိသိလသိက္ခာ။ ။ ပိဋကတ်သုံးပုံတို့တွင် ဝိနည်းပိဋက၌ မပြုလုပ်သင့်သော အမှုတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဟူသော ဝါရိတ္တသီလနှင့် ဖြည့်ကျင့်ပြုလုပ်ဆောင် ရွက်သင့်သော အမှုတို့ကို ပြုလုပ် ဆောင်ရွက်ခြင်းဟူသော စာရိတ္တသီလနှစ်ပါးသည် အများဆုံး ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရပေသည်၊ ထို့ကြောင့် ဝိနယပိဋက၌ သိက္ခာသုံးပါးတို့တွင် အဓိသီလသိက္ခာကို အထူးပြု၍ ဟောထားကြောင်း ထင်ရှားလှပေသည်၊ အကျင့်ကို ဦးစားပေး၍ ဟောကြားတော်မူသည့် တရားဖြစ်သောကြောင့် အဓိသီလသိက္ခာဟု ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

သုတ္တန်နှင့်အဓိစိတ္တသိက္ခာ။ ။ လောက၌ အများစုဖြစ်သော သတ္တဝါတို့သည် အမျိုးမျိုးသော လောကီအာရုံ အဖုံဖုံသော စွဲလမ်းမှုများ နောက်သို့ ကောက် ကောက်ပါအောင် လိုက်ပါနေကြရကား စိတ်ဓာတ်တည်ငြိမ် အေးချမ်းမှုကို မရနိုင်ဘဲ ရှိနေကြသည်၊ စိတ်တည်ကြည်သော သူသည်သာလျှင် အမှန်တရားကို သိမြင်၏ ဟူသော ဒေသနာရှိ သည့်အတိုင်း စိတ်လွင့်ပါးနေသည့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား သစ္စာလေးပါး အမှန်တရားကို ချက်ခြင်း နားလည်အောင် ဟောကြားရန် မလွယ်ချေ။ ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်သည် သတ္တဝါတို့အား သုတ္တန် ဒေသနာများကို ဟောကြားရာ၌ စိတ်တည်ငြိမ်မှု သမာဓိရရှိစေရန် အဓိစိတ္တသိက္ခာခေါ် သမထကျင့်စဉ်များကို အသေးစိတ်ညွှန်ပြတော်မူသည်၊ ထို့နောက်မှသာ အဓိပညာစခန်းဖြစ်သော ဝိပဿနာအဆင့်သို့ ရောက်အောင် ဆက်လက် ဟောကြားတော်မူသည်၊ ထို့ကြောင့် သုတ္တန္တပိဋက၌ အဓိစိတ္တသိက္ခာကို အထူးပြု၍ ဟောတော်မူသည်၊ စိတ်တည်ငြိမ်မှု ရရှိစေသည့်အကျင့်ကို ဦးစားပေး၍ ဟောကြားတော်မူသောတရားဖြစ်၍ အဓိစိတ္တသိက္ခာဟု ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။

အဘိဓမ္မာနှင့်အဓိပညာသိက္ခာ။ ။ အဘိဓမ္မာသည် ရုပ်နာမ်ဓမ္မတို့၏ သဘာဝအမှန်ကို နည်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြား၍ ဟောပြတော်မူသော ဒေသနာဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့်ပင် အဘိဓမ္မာကို အဓိပညာသိက္ခာဟု မှတ်သား ခေါ်တွင်စေလေသည်၊ ထိုသဘာဝအမှန်ကို သိမြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်ကို အခြေခံလျက် ပညာစခန်း၏ အမြင့်ဆုံး အဆင့်ဖြစ်သော မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်အထိ ဆိုက်ရောက်ရှန် မခက်ခဲ တော့ချေ၊ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာပိဋက၌ အဓိပညာသိက္ခာကို အထူးပြု၍ ဟောကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

ပဟာန် ၃-ပါး

ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်သည် သတ္တဝါတို့အား မိမိတို့သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်ကိန်းအောင်းလျက်ရှိသော အကုသိုလ် ကိလေသာတို့ကို ပယ်ရှားနိုင်ကြစေရန် ရည်သန်တော်မူလျက် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ဟောကြားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်၊ ထိုအကုသိုလ် ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ပုံ ပယ်သတ်နည်းသည်——

(၁) ဝီတိက္ကမပဟာန်=ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကျူးလွန်မှုကို ပယ်နည်း၊ ဝါ-ဝီတိက္ကမကိလေသာကို ပယ်နည်း။

(၂) ပရိယုဋ္ဌာနပဟာန်=အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ကိလေသာတို့၏ ထကြွသောင်းကျန်းမှုကို ပယ်နည်း၊ ဝါ ပရိယုဋ္ဌာန ကိလေသာကို ပယ်နည်း။

(၃) အနုသယပဟာန်=စိတ်အစဉ်၌ အမြဲကိန်းဝပ် စွဲမှီနေမှု အနုသယကိလေသာကို ပယ်နည်း ဟူ၍ သုံးမျိုး ရှိသည်။

ဝိနည်းနှင့် ဝီတိက္ကမပဟာန်

ထိုပဟာန်သုံးမျိုးတို့တွင် ဝိနည်းပိဋက၌ ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကျူးလွန်မှု ဖြစ်သော ကာယကံ ဝစီကံမှုများကို ပယ်နည်း ဝီတိက္ကမပဟာန်ကို ပဓာန ထား၍ ဟောကြားတော်မူသည်၊ ထိုစကားမှန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ကုဋေ ကိုးထောင်ကျော်မျှရှိသော ဝိနည်းဥပဒေတော်များဖြင့် ရဟန်းတို့၏ ကာယကံ ဝစီကံမှုတို့ကိုသာလျှင် ထိန်းချုပ်တော်မူသည်၊ စိတ်ဖြင့် ကျူးလွန်မှု မနောကံကိုကား တစုံတခုသော အပြစ် အာပတ်သတ်မှတ်၍ တားဆီးချုပ်ချယ်ရန် မဖြစ်နိုင်သဖြင့် ဝိနည်းစည်းကမ်း ဥပဒေများကို ပညတ်တော်မမူခဲ့ပေ။

သုတ္တန်နှင့် ပရိယုဋ္ဌာနပဟာန်

သုတ္တန်ဒေသနာ၌ စိတ်တည်ငြိမ် အေးချမ်းမှုကို ရရှိကြောင်းဖြစ်သော သမာဓိလမ်းစဉ်များကို အသေးစိတ် ဟောကြားထားကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်၊ တည်ကြည်ငြိမ်သက် ဧချမ်းသည့် သမာဓိရနေသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်အစဉ်သို့ ကိလေသာတို့သည် ဝင်ရောက်၍ ထကြွ သောင်းကျန်းခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ချေ၊ ထို့ကြောင့် သုတ္တန်ဒေသနာ၌ ကိလေသာတို့ အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ထကြွသောင်းကျန်းမှုဖြစ်သော မနောကံမှုများကို ပယ်နည်း ပရိယုဋ္ဌာနပဟာန်ကို အထူးပြု၍ ဟောထားကြောင်း ထင်ရှားပေသည်။

အဘိဓမ္မာနှင့် အနုသယပဟာန်

ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ရာ၌ ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကျူးလွန်ခြင်းနှင့် မနောကံဖြင့် ကျူးလွန်ခြင်းတို့ကို ပယ်နိုင်ရုံမျှဖြင့် ကိလေသာတို့သည် အကြွင်းမဲ့ ပျောက်ကွယ်ချုပ်ငြိမ်းသွားသည် မဟုတ်ချေ၊ ၎င်းတို့သည် အနုသယ သဘောအားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ စိတ်အစဉ်၌ ကိန်းဝပ်စွဲမှီလျက် ကျန်ရှိနေသေးရကား အခါအခွင့် ရလျှင် တဖန်ပြန်၍ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်၊ ထိုအနုသယကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမရှိ အမြစ်ပြုတ်အောင် ပယ်ရှားနိုင်သည့်နည်းကား နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ် အခြေခံသော ဝိပဿနာဘာဝနာကို ပွါးများခြင်းပင် ဖြစ်သည်၊ သီလ သမာဓိတို့ကို ပါးရုံမျှဖြင့် အနုသယကိလေသာကို အမြစ်ပြုတ်အောင် မပယ်နိုင်ချေ၊ ထို့ကြောင့် နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ် အစရှိသော ပညာဘာဝနာကို ပဓာန ထား၍ ဟောကြားရာ အဘိဓမ္မာ ဒေသနာ၌ အနုသယဟာန်ခေါ် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်နည်းသည် ထူးကဲပြည့်စုံစွာ ပါဝင်နေ ပေသည်။

တနည်းအားဖြင့် ပိဋကတ်သုံးပုံတွင်——

(၁) ဝိနယပိဋက၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်တို့ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို အခိုက်အတန့်အားဖြင့်သာ ပယ်နည်း တဒင်္ဂပဟာန်ကို၎င်း၊

(၂) သုတ္တန္တပိဋက၌ မဟဂ္ဂုတ်ကုသိုလ်တို့ဖြင့် နေ့ရက် လ နှစ် စသော အချိန်ပိုင်း အတွင်းဝယ် စိတ်အစဉ်သို့ ကိလေသာအာရုံများ မဝင်လာနိုင်အောင် ခွါချ ထားသောအားဖြင့် ပယ်နည်း ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ကို၎င်း၊

(၃) အဘိဓမ္မာပိဋက၌ လောကုတ္တရာ ကုသိုလ် မဂ်စိတ်တို့ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ အမြစ်ပြုတ်အောင် ပယ်နည်းသမုစ္ဆေဒပဟာန်ကို၎င်း အသီးအသီး ထူးခြား ပြည့်စုံစွာ ဟောတော်မူသည်၊

တနည်းလည်း—
(၁) ဝိနယပိဋက၌ ကာယဒုစရိုက်, ဝစီဒုစရိုက်တို့ကို ပယ်သတ်နည်းကို၎င်း
(၂) သုတ္တန္တပိဋက၌ တဏှာပယ်သတ်နည်းကို၎င်း
(၃) အဘိဓမ္မာပိဋက၌ ဒိဋ္ဌိပယ်သတ်နည်းကို၎င်း
အသီးအသီး ထူးခြား ပြည့်စုံစွာ ဟောကြားတော်မူသည်။

ဤသို့လျှင် ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ သိက္ခာသုံးပါး ပဟာန်သုံးပါးတို့ဖြင့် အသီးအသီး ဝိသေသပြု၍ ဟောကြားထား ပုံကို လေ့လာသုံးသပ်ပါက အဘိဓမ္မာ၏ ထူးခြားသော အခြင်းအရာတို့သည် ထင်ရှားပေါ်လွင်၍ လာပေသည်။

အဘိဓမ္မာ၏နက်နဲခြင်း ၄-မျိုး

ထိုမှတပါး အဘိဓမ္မာ ပိဋကသည်-
(၁) ပါဠိဝေါဟာရ စကားလုံး အသုံးအနှုန်း၏ နက်နဲခြင်း =ဓမ္မဂမ္ဘီရ
(၂) အနက်သဘော၏ နက်နဲခြင်း=အတ္ထဂမ္ဘီရ
(၃) ဟောကြားပုံ အစီအစဉ်၏ နက်နဲခြင်း=ဒေသနာဂမ္ဘီရ
(၄) ပါဠိအနက်တို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်သောဉာဏ်၏ နက်နဲခြင်း=ပဋိဝေဓဂမ္ဘီရ

ဟူသော နက်နဲခြင်းလေးမျိုးနှင့် ပြည့်စုံပေသည်၊ သို့ဖြစ်ရကား ယူဇနာပေါင်း ရှစ်သောင်းလေးထောင် သီခေါင် နက်ကျယ် သမုဒြာပင်လယ်ကြီးအတွင်း၌ ယုန်သတ္တဝါကလေးများသည် ထောက်ရာ တည်ရာ မရနိုင်ဘိ သကဲ့သို့ ဉာဏ်ပညာနုသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း ဤအဘိဓမ္မာဒေသနာသို့ သက်ဝင် ကျက်စားရန် လွန်စွာ ခက်ခဲလှချေသည်။

ပင်လယ် ၄-မျိုး

ဤသို့ အဘိဓမ္မာပိဋက၏ နက်နဲကျယ်ဝန်းပုံမှာ ပယ်လယ်(သာဂရ) လေးမျိုး ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားလှပေသည်။ ပင်လယ်လေးမျိုးကား—
(၁) သံသာရသာဂရ=သံသရာပင်လယ်
(၂) ဇလသာဂရ=ရေပြင်ပင်လယ်
(၃) နယသာဂရ=နည်းပင်လယ်
(၄) ဉာဏသာဂရ=ဉာဏ်ပင်လယ်တို့ပေတည်း။

သံသရာပင်လယ်။ ။ ခန္ဓာ အာယတန ဓာတ်တို့၏ အဆက်မပြတ် ထပ်ကာထပ်ကာ ဖြစ်ပျက်နေမှုကို သံသရာ ဟု ခေါ်သည်၊ ထိုသံသရာသည် အစလည်း မထင် အဆုံးလည်း မမြင်နိုင်အောင် လွန်စွာရှည်လျားလှသည်။ သတ္တဝါတို့သည် မည်သည့်အချိန်က စတင်၍ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြောင်းကို မဟာကပ်ပေါင်း သိန်းသောင်းကုဋေ တိုင်အောင် ပြန်ပြောင်း၍ ကြည့်ရှုသော်လည်း မတွေ့မမြင်နိုင်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ယင်းသို့ အစမထင်သော ကာလမှစ၍ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော သတ္တဝါတို့သည် ကိလေသာအာသဝ မကုန်ခန်းသေးပါက အဆုံးအပိုင်းအခြား မရှိသော ကာလတိုင်အောင် သံသရာ၌ ကျင်လည် နေရဦးမည်သာ ဖြစ်ပေသည်၊ ထို့ကြောင့် သံသရာကို ကမ်းမမြင် လမ်းမမြင် နိုင်သည့် ပင်လယ်ပြင်ကြီး တမျိုးဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပေသည်။

ရေပင်လယ်။ ။ အကျယ်အဝန်းအားဖြင့်၎င်း အနက်အစောက်အားဖြင့်၎င်း ယူဇနာပေါင်း ရှစ်သောင်း လေးထောင်ရှိသော မဟာသမုဒြာကို ရေပြင်ပင်လယ် (ဇလသာဂရ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုရေပြင်ပင်လယ်ကြီး အတွင်း၌ ကူးသန်းသွားလာသူတို့သည် မဟာသမုဒြာ၏ ဤမှာ ဘက်ကမ်းကို၎င်း ထိုမှာဘက်ကမ်းကို၎င်း မမြင်နိုင်ကြပေ၊ ထိုသမုဒြာအတွင်းရှိ ရေအထုကိုလည်း တစုံတယောက်သောသူမျှ ခြင်တွယ်ရေတွက်ခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ချေ၊ စင်စစ်အားဖြင့် မဟာသမုဒြာ ဟူသည် အဆုံးအဆမရှိသော ရေအထုကြီးသာ ဖြစ်ပေသည်။

နည်းပင်လယ်။ ။ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်များဖြစ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံကို (နယသာဂရ) နည်း ပင်လယ်ဟု ခေါ်ဆိုသည်၊ ထိုစကား မှန်၏၊ ပိဋကတ်သုံးပုံသည် အမျိုးမျိုးသောနည်းတို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်၍ ဟောကြားထားသည် ဖြစ်ရကား လွန်စွာပင် နက်နဲကျယ်ဝန်းလှ၏၊ ပိဋကတ်သုံးပုံတွင်လည်း ဝိနည်းနှင့် အဘိဓမ္မာတို့၏ နက်နဲကျယ်ဝန်းပုံမှာ ပို၍ထင်ရှားပေသည်။

ဝိနည်း ပိဋကကို လေ့လာသုံးသပ်ကြည့်လျှင် ရဟန်းတို့၏ ကျူးလွန်မှု အကြီး၏အငယ်ကို လိုက်၍ ထိုက်တန်သော အပြစ်အာပတ်အမျိုးမျိုးကို တိကျစွာ ခွဲခြားသတ်မှတ်လျက် ပညတ်ထားတော်မူသည်ကို တွေ့ရ၏၊ ထိုသို့ပညတ်ရာတွင်လည်း ယုတ်မာဆိုးသွမ်းလိုသော ရဟန်းတို့ အခွင့်အလမ်း မရနိုင်စေရန် ကြွင်းကျန်လစ်လပ်ချက် မရှိစေဘဲ ပညတ်ထိုက်သည့် အချက်မှန်သမျှကို ပြည့်စုံကုန် စင်အောင် ဟောကြား ပညတ်တော်မူခဲ့သည်၊ ထိုအချက်များကို တွေ့မြင်သိရှိရသောအခါ ဝိနည်း ဒေသနာ၏ ကျယ်ဝန်းနက်နဲပုံကို ကောင်းစွာသဘောပေါက်လျက် ကျူးလွန်မှုအားလျော်စွာ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်ခြင်းဟူသည် သဗ္ဗညုတ ဉာဏ်ရှင် ဘုရားသခင်မှတပါး အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရာမဟုတ်ပါတကား ဟု ဆင်ခြင်စဉ်းစားကာ ပီတိ သောမနဿ ပွါးများဖွယ်ဖြစ်ပေသည်။

အဘိဓမ္မာ ဒေသနာကို လေ့လာသုံးသပ်သောအခါ၌လည်း ရုပ်တရား နာမ်တရား, ခန္ဓာ, အာယတန ဓာတ် အစရှိသောတရားတို့၏ အသီးအသီးသော သဘောလက္ခဏာများကို အချင်းချင်း မရော မယှက်စေဘဲ ထင်ရှား ပြတ်သားစွာ ခွဲခြားဝေဖန်၍ ဟောကြားထားသည်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုအချက်နှင့်တကွ ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ အကျယ်ဝန်းဆုံးဖြစ်သော ပဋ္ဌာန်းကျမ်းကြီးကို ဆင်ခြင် သုံးသပ်မိပါက အမျိုးကောင်းသားတို့အား အတိုင်း မသိ ပီတိသောမနဿတိုးပွါးဖွယ် ဖြစ်ပေသည်။

သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ အသျှင်တိဿဒတ္တအမည်ရှိသော မထေရ်မြတ်သည် မဟာဗောဓိပင်ကို ဖူးမြော် ပူဇော်ရန် ပင်လယ်ပြင်ကို ဖြတ်၍ ဇမ္ဗုဒီပ (အိန္ဒိယနိုင်ငံ)သို့ သင်္ဘောဖြင့် ကြွတော်မူသောအခါ လမ်းခရီးဝယ် ကျယ်ဝန်း နက်ရှိုင်းလှစွာသော ပင်လယ်ရေပြင်ကြီးကို မြင်၍ မဟာသမုဒြာနှင့် ပဋ္ဌာန်းကျမ်းကြီးတို့၏ ကျယ်ဝန်းနက်ရှိုင်း ပုံကို နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်တော်မူမိလေသည်။

ထိုအခါ ဤ ပင်လယ်ရေပြင်ကြီးကား ကျယ်ဝန်းနက်ရှိုင်းသည် ဆိုသော်လည်း အောက်ဖက်၌ မြေကြီး၊ အထက်ဖက်၌ ကောင်းကင်၊ တဖက်၌ စကြာဝဠာဟူသော အပိုင်းအခြားများ ရှိနေပေသေးသည်၊ အနန္တနယ ဖြစ်သော ပဋ္ဌာန်းကျမ်းကြီး၏ အပိုင်းအခြားကိုကား မထင်မမြင်နိုင်ပါတကား ဟု ဆင်ခြင်စဉ်းစားလျက် လွန်ကဲသော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်မှု ဖြစ်ပေါ်လာလေသည်၊ ၎င်းနောက် ထိုနှစ်သက်ဝမ်းမြောက်မှုကိုပင် အခြေပြု၍ ဝိပဿနာပွါးများလေရာ မကြာမီ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်လေသည်။

ဤသို့လျှင် နယသာဂရဖြစ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံတွင် ဝိနည်းနှင့် အဘိဓမ္မာတို့၏ နက်နဲ ကျယ်ဝန်းပုံမှာ ပို၍ ထင်ရှားပေသည်။

ဉာဏ်ပင်လယ်။ ။ ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ဉာဏ်ပင်လယ် (ဉာဏသာဂရ) ဟုဆိုသည်၊ ထင်ရှားစေဦးအံ့ — မြတ်စွာဘုရားသည် နယသာဂရဖြစ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံကို သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဖြင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြား၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်၏၊ သံသရာ ပင်လယ်ကြီး၏ အလွန်တရာ ကျယ်ဝန်းလှပုံကိုလည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် ကောင်းစွာသိမြင်တော်မူ၏၊ မဟာသမုဒြာ တည်းဟူသော ရေပြင်ပင်လယ်ကြီးနှင့် တကွ စကြာဝဠာ ကမ္ဘာလောက အနန္တကိုပင် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ သိမြင်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ယင်းသဗ္ဗညုတ ဉာဏ်တော်ကို သာဂရလေးသွယ်တို့တွင် အကျယ်ဆုံးဖြစ်သော ဉာဏသာဂရဟု ဆိုထိုက်ပေသည်။ ဤသို့လျှင် ဆိုခဲ့သော သာဂရလေးရပ်တို့တွင် တပါးအပါအဝင်ဖြစ်သော အဘိဓမ္မာ ဒေသနာတော်ကို သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှင် ဘုရားသခင်တို့သာလျှင် ဟောတော်မူနိုင်စွမ်း ရှိကြောင်းကို ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်းကို လေ့လာရုံမျှဖြင့် မှန်းဆနိုင်ဖွယ်ရှိပေသည်။

အဘိဓမ္မာဒေသနာနှင့် ကျွတ်တမ်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များ

ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရားသည် သက်တော်-ဂဝ ဝါတော် ၄၅-ဝါ အတွင်းတွင် နေ့တိုင်းပင် တရားဟောပွဲဓမ္မသဘင် ဆင်ယင်ကျင်းပတော်မူခဲ့သည်၊ ထိုသို့ဓမ္မသဘင် ကျင်းပတော်မူရာ၌ ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ဟောကြားတော်မူ အပ်သော အမြိုက်တရားတော်ကို ကြားနာကြရသည့် လူ နတ် ဗြဟ္မာ သတ္တဝါအပေါင်းတို့တွင် တဦးချင်း ဖြစ်စေ အစုလိုက်ဖြစ်စေ ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည့် သတ္တဝါတို့သည် အတိုင်းမသိ လွန်စွာပင် များပြားလှသည်။

သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ ကျွတ်တမ်းဝင်သူ ပုဂ္ဂိုလ်အရေအတွက် အလွန် များပြားသော ဓမ္မသဘင် တရားပွဲတော်ကြီးများကို မဟာဘိသမယ ဓမ္မသဘင်ကြီးများဟု ခေါ်သည်။

(မဟာ=ကြီးကျယ်သော၊ အဘိသမယ=သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၊ ဓမ္မသဘင်=တရားပွဲ) ထို မဟာဘိသမယတို့ကို အမြွက်မျှ ဖော်ပြပါအံ့။
၁။ ဓမ္မစကြာတရားပွဲတော် မဟာဘိသမယ
၂။ မင်္ဂလသုတ်တရားပွဲတော် မဟာဘိသမယ
၃။ ရတနသုတ် မဟာဘိသမယ
၄။ တိရောကုဋ္ဋသုတ် မဟာဘိသမယ
၅။ စူဠရာဟုလောဝါဒသုတ် မဟာဘိသမယ
၆။ သမစိတ္တသုတ် မဟာဘိသမယ
၇။ ပရာဘ၀သုတ် မဟာဘိသမယ
၈။ မဟာသမယ ၆-သုတ် မဟာဘိသမယ
၉။ အဘိဓမ္မာဒေသနာတော် မဟာဘိသမယ

ဓမ္မစကြာ ဟောတော်မူသောအခါ ပဉ္စဝဂ္ဂီဟု ခေါ်တွင်သည့် လူပုဂ္ဂိုလ် ၅-ဦးနှင့် စကြာဝဠာ တသောင်းမှ လာရောက်ကြသည့် နတ်ဗြဟ္မာတို့သည်သာ တရားနာပရိသတ်ဖြစ်ကြသည်၊ ဤတရားပွဲတွင် ဗြဟ္မာပေါင်း ၁၀-ကုဋေမျှ ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည်၊ ကျွတ်တမ်းဝင်သည့် နတ်အပေါင်းမှာကား မရေမတွက်နိုင်အောင်ပင် များပြားလေသည်။

မင်္ဂလသုတ် တရားပွဲတော်၌လည်း စကြာဝဠာတသောင်းမှ လာရောက်ကြသည့် နတ်ဗြဟ္မာတို့ပင် တရားနာ ပရိသတ် ဖြစ်ကြသည်၊ ဤဓမ္မသဘင်၌မူ ရဟန္တာဖြစ်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့ကား ကုဋေတသိန်းဖြစ်သည်၊ သောတာပန်, သကဒါဂါမ်, အနာဂါမ်တို့မှာ မရေမတွက်နိုင်အောင်ပင် များပြားလှလေသည်။

ရတနသုတ်ကို ၇-ရက်တိုင်တိုင် ဟောကြားတော်မူသည်၊ တနေ့တနေ့အတွင်း ကျွတ်တမ်းဝင်သူပေါင်း ရှစ်သောင်းလေးထောင်စီ ရှိပေသည်။

တိရောကုဋ္ဋသုတ်ကိုလည်း ၇-ရက်တိုင်တိုင်ပင် ဟောကြားတော်မူသည်၊ ဤဓမ္မသဘင်၌လည်း တနေ့လျှင် ကျွတ်တမ်းဝင်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်ပေါင်း ရှစ်သောင်းလေးထောင်ပင် ဖြစ်လေသည်။

စူဠရာဟုလောဝါဒသုတ် ဓမ္မသဘင်, သမစိတ္တသုတ် ဓမ္မသဘင်, ပရာဘဝသုတ် ဓမ္မသဘင်တို့၌လည်း နတ်ဗြဟ္မာအပေါင်း မရေမတွက်နိုင်အောင်ပင် ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည်။

မဟာသမယသုတ်တော်ကြီးကို ဟောတော်မူရာ၌လည်း စကြာဝဠာ ၁၀-ခုမှ လာရောက် တရားနာကြသည့် နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် မရေမတွက်နိုင်အောင်ပင် များပြားလှသည်၊ ထိုမဟာသမယ သုတ်တော်ကြီး၌ ပါဝင်သည့် သမ္မာပရိဗ္ဗာဇနီယသုတ်, ပုရာဘေဒသုတ်, စူဠဗျူဟသုတ်, မဟာဗျူဟသုတ်, တုဝဋကသုတ်တို့ကို ဟောကြား တော်မူရာ၌ တသုတ် တသုတ် အပြီးတွင် နတ်ဗြဟ္မာ ပေါင်း ကုဋေတသိန်းစီ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့ ကြသည်၊ သောတာပန် သကဒါဂါမ် အနာဂါမ်အဖြစ်သို့ ဆိုက်ရောက်သည့် နတ်ဗြဟ္မာတို့ကား မရေမတွက် နိုင်အောင်ပင် ဖြစ်ပေသည်။

ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရားသည် အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်ကို မယ်တော်ဖြစ်ခဲ့ဘူးသည့် နတ်သားကို အမှူးထား၍ တာဝတိံသာ၌ ဟောကြားတော်မူသည်၊ စကြာဝဠာတသောင်းမှ နတ်ဗြဟ္မာ အပေါင်းတို့ လာရောက်၍ တရားနာကြသည်၊ အဘိဓမ္မာတရားတော်ကို ကြားနာရသဖြင့် အထွတ်အထိပ်ရောက် ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည့် နတ်ဗြဟ္မာတို့ အရေအတွက်မှာ ကုဋေရှစ်သောင်းမျှ ဖြစ်လေသည်၊ မယ်တော်ဖြစ်သော နတ်သားမှာ သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်လေသည်၊

စင်စစ်မှာ နတ်ဗြဟ္မာ ကုဋေရှစ်သောင်း ကျွတ်တမ်းဝင်သည်ဆိုရာ၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်သည့် အရေအတွက်ကိုသာ ဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်၊ မင်္ဂလာတရားတော်, မဟာသမယသုတ်တော်များကို ဟောတော်မူ ရာ၌ တရားနာပရိသတ်သည် စကြာဝဠာတသောင်းမှ လာရောက် ကြားနာကြသည့် နတ်ဗြဟ္မာပရိသတ်ပင် ဖြစ်သည်၊ အဘိဓမ္မာတရားသဘင်၌ တရားနာပရိသတ် မှာလည်း စကြာဝဠာတသောင်းမှ လာရောက်ကြသည့် နတ်ဗြဟ္မာတို့ပင် ဖြစ်သည်၊ ထိုမှ ကြီးကျယ်သော ဓမ္မသဘင်တို့၌ ကျွတ်တမ်းဝင်သူတို့မှာ မရေမတွက် နိုင်အောင် များပြားမြဲ ဓမ္မတာပင် ဖြစ်ချေသည်၊

ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး ဟောကြားတော်မူသည့် အဘိဓမ္မာဒေသနာတော် ဓမ္မသဘင်၌ အတိုင်းမသိ မရေ မတွက်နိုင်အောင် များပြားလှသည့် နတ်ဗြဟ္မာတို့ ကျွတ်တမ်းဝင် ကြသည်မှာ ယုံမှားဖွယ်ရာ မရှိပေ၊ ကျွတ်တမ်းဝင်ကြသည့် နတ်ဗြဟ္မာတို့ကား အတိုင်းမသိ မရေ မတွက်နိုင်အောင်ပင် များပြားလေသည်။၁

၁။ တာဝတိံသ ဘဝနံ ဂန္တွာ တတ္ထ ၀ဿံဝုဋ္ဌော နိရန္တရံ တေမာသံ အဘိဓမ္မံ ဒေသေတွာ မာတုပ္ပမုခါန အနေကဒေဝတာနံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဓိဂမနံ ကတွာ ဝုဋ္ဌဝဿော ဒေဝေါရောဟနံ။ပ။ အဟောသိ။ (အပါန် ဋ္ဌ၊ပ၊ မျက်နှာ ၁၃၂)

ဤသို့ မရေမတွက်နိုင်အောင် ကျွတ်တမ်းဝင်ကြဖွယ် ရှိသော်လည်း အဘိဓမ္မာတရားတော်သည် အလွန်နက်နဲ သိမ်မွေ့သည်ဖြစ်၍ ဤတရားဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ဆောင်သည့် နာမ်ရုပ် နှစ်ပါး ခွဲခြားပြသော တရားတော်မြတ်ကို ထိုးထွင်း သိမြင်နိုင်စွမ်း မရှိကြသော နတ်များလည်း ရှိနေကြသေးသည်၊ ထို နတ်တို့အား သံဝေဂဖြစ်ပွါးစေရန်အလို့ငှါ အဘိဓမ္မာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူရာတွင် အကြား အကြား၌ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ် အကျဉ်းကို၎င်း, အကျယ် ဝေဖန်ချက်ကို၎င်း ဟောကြားတော်မူရပေသေးသည်။
(မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ၊ ဋ္ဌ၊ လောမသကင်္ဂိယ- ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်-၁၇၄)

အဘိဓမ္မာ ပိဋကသမိုင်း

အဘိဓမ္မာပိဋကသည် ဘုရားဟော စင်စစ်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် အဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်းတို့၏ အကျဉ်းချုပ် အကြောင်း အရာများကို ပြဆိုခဲ့ပေပြီ၊ ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရား လက်ထက်တော်မှစ၍ မျက်မှောက်ခေတ်အထိ အဘိဓမ္မာစာပေ ပြန့်နှံ့ တိုးတက်လာပုံ သမိုင်းစဉ်ကို သိရှိလေ့လာသင့်ပေသည်။

ဘုရားလက်ထက်တော်၌ အဘိဓမ္မာ လေ့လာပုံ

အဘိဓမ္မာကို လက်ဦးဆုံး လေ့လာသင်ယူခွင့်ရသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များကား အသျှင်သာရိပုတ္တရာ၏ တပည့် ရဟန်း ငါးရာတို့ပင် ဖြစ်ပေသည်၊ သို့သော် အသျှင်သာရိပုတ္တရာက တဆင့်ဟောကြားပို့ချသဖြင့် ဗုဒ္ဓ လက်ထက် တော်တွင် အခြားအခြားသော ရဟန်းရှင်လူများလည်း အဘိဓမ္မာကို အနည်းနှင့်အများ သင်ကြားလေ့လာခဲ့ ကြမည်မှာ ယုံမှားဖွယ်မရှိပေ၊ မြတ်စွာဘုရား သက်တော် ထင်ရှားရှိစဉ်အခါမှစ၍ ဝိနည်းပိဋက, သုတ္တန်ပိဋကများကဲ့သို့ အဘိဓမ္မာကိုလည်း တသီးတခြား သင်ကြား လေ့လာကြသည့် အစဉ်အလာ ရှိခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားများကို ပါဠိပိဋကတ် တော်များတွင် တွေ့ရှိရသည်။

မဇ္ဈိမနိကာယ် မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ်တွင်လည်း အသျှင်သာရိပုတ္တရာ အသျှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန် စသည့် သာဝက ကြီးများပင်လျှင် အဘိဓမ္မာဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို အချင်းချင်း မေးမြန်း ဆွေးနွေးလေ့ရှိကြောင်း ထင်ရှားစွာ ပါရှိပေသည်၊ ထို့ပြင်အဘိဓမ္မာကို စတင်ဟောကြားသည့်အချိန်မှာ ဘုရားဖြစ်ပြီးနောက် ခုနစ်ဝါမြောက်ကာလ ဖြစ်ပေရာ ထိုအချိန်စ၍ မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ် ၃၀-နှစ်အတွင်း၌ပင် အဘိဓမ္မာသင်ကြား ပို့ချမှုသည် များစွာထင်ရှား ကျယ်ပြန့်ခဲ့လိမ့်မည်ဟူသော အချက်ကို သိရှိနိုင်ပေသည်။

အဘိဓမ္မာနှင့် သံဂါယနာသုံးတန်

မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးနောက် သုံးလနှင့် လေးရက်မြောက်တွင် အဇာတသတ်မင်းကိုအမှီပြု၍ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ရှင်မဟာကဿပ အမှူးရှိသော ရဟန္တာအရှင်မြတ် ၅၀၀-တို့သည် ဗုဒ္ဓ၀စနခေါ် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်များကို သံဂါယနာတင်ခဲ့ကြသည်၊ ယင်းသို့ သံဂါယနာတင်ရာတွင် ဝိနည်းပိဋက, သုတ္တန်ပိဋက တို့နှင့်အတူ အဘိဓမ္မာပိဋကလည်း ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း အဋ္ဌကထာနှင့် သာသနာဝင် ကျမ်းများ၌ပြဆိုထားပေသည်၊ ထိုပြဆိုချက်များအရ ပဌမသံဂါယနာ၌ ပိဋကတ်တော်များကို သံဂါယနာ တင်ပုံ အစီအစဉ်ကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
၁။ ပဌမ ဝိနည်း ၅-ကျမ်း
၂။ ဒုတိယ ဒီဃနိကာယ် ၃-ကျမ်း
၃။ တတိယ မဇ္ဈိမနိကာယ် ၃-ကျမ်း
၄။ စတုတ္ထ သံယုတ္တနိကာယ် ၅-ကျမ်း
၅။ ပဉ္စမ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၁၁-ကျမ်း
၆။ ဆဋ္ဌ အဘိဓမ္မာ ၇-ကျမ်း
၇။ သတ္တမ ဇာတကမှစ၍ ခုဒ္ဒက ၁၃-ကျမ်း

မှတ်ချက်

အဘိဓမ္မာပိဋကဖြစ်သော ကထာဝတ္ထုမှာ မာတိကာမျှလောက်သာ ပဌမသံဂါယနာ၌ ပါဝင်သေးသည်၊ တတိယသံဂါယနာတွင် ရှိသည့်အတိုင်း ပြည့်စုံစွာ ဖြစ်ပေါ်လာပေသည်။

ဒုတိယသံဂါယနာ

သာသနာတော်နှစ် ၁၀၀-သို့ ရောက်သောအခါ ဝေသာလီပြည်၌ ဝဇ္ဇီတိုင်း ကာလာသောကမင်းကို အမှီပြု၍ အသျှင်မဟာယသ အမှူးရှိသော ရဟန္တာ ၇၀၀-တို့က ထပ်မံ၍ ဒုတိယသံဂါယနာပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်၊ ထို သံဂါယနာမှာ ဝိနည်းဥပဒေတော်များနှင့် ပတ်သက်သည့် အချက်ဆယ် ချက်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ် လာခြင်း ဖြစ်ပေသည်၊ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာပိဋကနှင့် ပတ်သက်၍ ထူးခြားချက် မရှိခဲ့ချေ၊ ပဌမအကြိမ် သံဂါယနာတင်ပြီးသော မူများအတိုင်းပင် ထပ်မံ၍ လက်ခံ အတည်ပြုခဲ့ကြလေသည်။

တတိယသံဂါယနာ

သာသနာနှစ် ၂၃၅-ခုတွင် ပါဋလိပုတ်ပြည် အသောကာရုံကျောင်း၌ သီရိဓမ္မာသောကမင်းကို အမှီပြု၍ အသျှင်မဟာမောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ် အမှူးရှိသော ရဟန္တာ ၁၀၀၀-တို့သည် တတိယသံဂါယနာသဘင်ကို ဆင်ယင်ကျင်းပခဲ့သည်၊ ထိုသံဂါယနာပွဲ၌ အကြီးအကဲဖြစ်တော်မူ ရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ထားခဲ့သော မာတိကာ ခေါင်းစဉ်ကို အကျယ်ဖွင့်ပြလျက် ကထာဝတ္ထု ကျမ်းကို ဟောတော်မူသည်၊ ထိုအချိန် မှစ၍ အဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်း အပြည့်အစုံဖြစ်လာပေသည်။

ကိုးတိုင်း ကိုးဌာနသို့ သာသနာပြုလွှတ်ပုံ

တတိယသံဂါယနာအပြီးတွင် ရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ်နှင့် အသောကမင်းမြတ်တို့ ညှိနှိုင်း တိုင်ပင်လျက် ကိုးတိုင်းကိုးဌာနသို့ သာသနာပြုရဟန်းတော်များကို စေလွှတ်ခဲ့သည်၊ ထိုသာသနာပြု ရဟန်းတော်များနှင့် အတူ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်များဖြစ်သည့် ပိဋကသုံးပုံသည်လည်း ထိုထိုဒေသများသို့ ရောက်ရှိခဲ့ မည်မှာ မလွဲပေ၊ သို့ဖြစ်ရကား ထိုအချိန်မှစ၍ အဘိဓမ္မာပိဋကသည် လည်း မဇ္ဈိမဒေသ၏ ပြင်ဘက်ဖြစ်သော ထိုထိုတိုင်းနိုင်ငံများသို့ ပေါက်ရောက် ပြန့်နှံ့ခဲ့သည်ဟု ယူဆရပေသည်၊ သို့ရာတွင် သီဟိုဠ်ကျွန်းမှတပါး အခြားဒေသတို့၌ မည်သို့မည်ပုံ ပြန့်နှံ့၍ မည်မျှ ကြာအောင် တည်တံ့ခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းများ အခိုင်အမာ မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် မှတ်တမ်း အခိုင်အမာရှိ၍ မြန်မာနိုင်ငံ သာသနာ့ သမိုင်းနှင့်လည်း တိက်ရိုက်ကွင်းဆက် ဖြစ်သည့် သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ အဘိဓမ္မာပိဋက ပြန့်ပွါးခဲ့ပုံကိုသာ ဖော်ပြရပေတော့မည်။

သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ အဘိဓမ္မာရောက်ပုံ

တတိယသံဂါယနာတင်ပြီးနောက် သာသနာနှစ် ၂၃၆ (ဘီစီ-၃၂၆) သို့ ရောက်သောအခါ မဇ္ဈိမဒေသ ပါဋလိပုတ် ပြည်မှ ရှင်မဟိန္ဒသည် သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ကြွ၍သာသနာပြုစုတော်မူသည်၊ ထိုအချိန်မှစ၍ သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ သာသနာတော်ပြန့်ပွါးစည်ကားလျက် သီဟိုဠ်ကျွန်းသား ရဟန်းများစွာတို့သည်လည်း အဘိဓမ္မာနှင့်တကွ ပိဋကသုံးပုံကို သင်ကြား အားထုတ်ကြလေသည်၊ ဤသို့အားဖြင့် အဘိဓမ္မာပိဋကသည် သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ပြန့်ပွါး ထွန်းကားလာခဲ့ပေသည်၊ သို့သော်လည်း ထိုအချိန်အထိ အဘိဓမ္မာနှင့်တကွ ပိဋကတ်သုံးပုံကို နှုတ်တက် အာဂုံဆောင်၍သာ သင်ကြားပို့ချခဲ့ရလေသည်။

စတုတ္ထသံဂါယနာ

သာသနာနှစ် ၄၅ဝ-သို့ ရောက်သောအခါ မဟာဓမ္မရက္ခိတ အမှူးရှိသော မထေရ်မြတ်တို့သည် သာသနာတော် အရှည်တည်တံ့ရေးကို မြှော်တွေးကြလျက် ဝဋ္ဋဂါမဏိအဘယမင်း၏ လက်ထက်တွင် သီဟိုဠ်ကျွန်း မာတုလဇနပုဒ် အာလောကလိုဏ်ဂူ၌ ပိဋကကျမ်းစာများကို ပေထက်အက္ခရာ တင်ခဲ့ကြလေသည်၊ ယင်းသို့ နှုတ်ငုံဆောင်ကျမ်းများကို ပေထက်အက္ခရာတင်ရာ၌ အသျှင်မဟာဓမ္မရက္ခိတ ကြီးမှူးသည့် ရဟန္တာ မထေရ် မြတ်ငါးရာတို့သည် အညီအညွှတ် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးလျက် လိုအပ်သော တည်းဖြတ်သုတ်သင် စီစဉ် ညှိနှိုင်းမှု များကို ပြုလုပ်တော်မူခဲ့ကြသည်၊ ထို့ကြောင့် ယင်းသို့ ပေထက်အက္ခရာ တင်ခြင်းကိုပင် စတုတ္ထ သံဂါယနာဟူ၍ သာသနာဝင်ကျမ်းတို့၌ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြပေသည်၊ ထိုစတုတ္ထသံဂါယနာမှစ၍ အဘိဓမ္မာ ခုနစ်ကျမ်းသည် ပေထက်အက္ခရာတင် စာအုပ်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပေသည်။

အဘိဓမ္မာလေ့လာမှု တိုးတက်လာပုံ

သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ သာသနာတော်ရောက်စ အချိန်တွင် ဝိနည်းသည် သာသနာတော်၏ အသက် ဖြစ်၏၊ ဝိနည်း တည်မှသာ သာသနာတည်မည်ဟူသော ခံယူချက်ဖြင့် သီဟိုဠ်ကျွန်းသားရဟန်းတို့သည် ဝိနည်းကို ဦးစားပေး၍ သင်ကြား ပို့ချခဲ့ကြသည်၊ ခိုင်မြဲစွာ သာသနာအခြေစိုက်မိပြီဖြစ်၍ သာသနာတည်တံ့ရေးအတွက် စိတ်အေး ရသောအခါတွင်မူ နက်နဲသိမ်မွေ့သော အဘိဓမ္မာတရား ဘက်သို့ ဦးလှည့်လာကြပြန်သည်၊ သို့အားဖြင့် သာသနာနှစ် ၅၀၀ - ကျော်လောက်မှစ၍ သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ အဘိဓမ္မာလေ့လာလိုက်စားမှု တိုးတက်ခေတ်စား လာပြီးလျှင် အဘိဓမ္မာကျမ်းပြုပုဂ္ဂိုလ် ကျော်များ တပါးပြီးတပါး ပေါ်ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရပေသည်။

အရှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသ

သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ပဌမဦးဆုံး အဘိဓမ္မာကျမ်းများကို ပြုစုခဲ့သည့်ပုဂ္ဂိုလ်ကား သာသနာနှစ် ၉၃၀-ခန့်တွင် ထွန်းပေါ်ခဲ့သည့် ရှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသပင် ဖြစ်သည်၊ ထိုအရှင်သည် ဗုဒ္ဓမတညု အဋ္ဌကထာကျမ်းပြု ပုဂ္ဂိုလ် တဦးအဖြစ်ဖြင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓသာသနာသမိုင်းတွင် နေလအသွင် ထင်ရှားခဲ့ပေသည်၊ အရှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသ ရေးသားစီရင်ခဲ့သည့် အဘိဓမ္မာကျမ်းတို့ကား --
(၁) အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ(ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၏အဖွင့်)
(၂) သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ(ဝိဘင်းပါဠိတော်၏အဖွင့်)

(၃) ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ (ဓာတုကထာ ပုဂ္ဂလပညတ် ကထာဝတ္ထု ယမိုက် ပဋ္ဌာန်း ပါဠိတော်များ၏အဖွင့်)

ဟူ၍ အဘိဓမ္မာပါဠိတော် ခုနစ်ကျမ်းတို့၏အဖွင့် အဋ္ဌကထာကြီး သုံးစောင်တို့ ဖြစ်ပေသည်၊ ထို့ပြင် ရှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသပင် စီရင်သည့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းတွင်လည်း နက်နဲခက်ခဲသည့် အဘိဓမ္မာသဘောတရား ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို အတော်ပင် ပြည့်ဝစုံလင်စွာ ရှင်းလင်း ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရသည်၊ ဤသို့ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ၏ အဘိဓမ္မာကျမ်းများကို ရေးသားပြုစုနိုင်ခြင်းသည်လည်း စင်စစ်အားဖြင့် ထိုခေတ်မတိုင်မီ ကပင် အဘိဓမ္မာကို သင်ကြားပို့ချခဲ့ကြသည့် ဆရာစဉ်ဆက်တို့ထံမှ နည်းနိသျှ ဝိနိစ္ဆယ အမျိုးမျိုးကို ဆက်ခံ ရရှိခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်၊ အဋ္ဌသာလိနီအဋ္ဌကတာကို လေ့လာဖတ်ရှုကြည့်ပါက ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသတို့ခေတ် မတိုင်မီကပင် အဘိဓမ္မာအရာတွင် ထူးချွန်စွာ ကျွမ်းကျင်တတ်မြောက်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ အမြောက်အမြား ထွန်းကားပေါ်ထွက်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပေလိမ့်မည်၊ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသကိုယ်တိုင်ပင်——
(၁) တိပိဋက စူဠနာဂ မထေရ်
(၂) မောရဝါပိဝါသီ မဟာဒတ္တ မထေရ်
(၃) တိပိဋက မဟာဓမ္မရက္ခိတ မထေရ်
(၄) တိပိဋက စူဠာဘယ မထေရ်

စသော ထိုထို အဘိဓမ္မာဆောင် မထေရ်မြတ်တို့၏ အဆိုအမိန့် အယူအဆများကို မကြာမကြာ ကိုးကား ညှိနှိုင်း၍ ပြဆိုထားပေသည်။

အရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တ၏ အဘိဓမ္မာကျမ်းများ

ရှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသနှင့် တခေတ်တည်းမှာပင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် အခြားအဘိဓမ္မာကျမ်းပြု ပုဂ္ဂိုလ်တဦးကား ရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တဖြစ်သည်၊ ထိုအရှင်သည် နက်နဲကျယ်ဝန်းသော အဘိဓမ္မာပိဋက၌ စာသင်သားများ အလွယ်တကူ သက်ဝင်ကျက်စားနိုင်စေရန် ရည်သန်လျက် အဘိဓမ္မာဝတာရ ခေါ် အဘိဓမ္မာ အခြေပြုကျမ်းတစောင်ကို ပြုစုခဲ့သည်။

ထို့ပြင် အဘိဓမ္မာနည်း၏ အခြေခံဖြစ်သော ပရမတ္ထတရားတို့ကို ရုပ်တရားနာမ်တရားဟူ၍ နှစ်ပိုင်းခွဲခြားကာ အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြသည့် ရူပါရူပ ဝိဘာဂ ခေါ် ကျမ်းငယ်တစောင်ကိုလည်း ရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တပင် ပြုစုခဲ့သည်၊ အဆိုပါ အဘိဓမ္မာဝတာရနှင့် ရူပါရူပဝိဘာဂကျမ်းတို့ကို ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ၏ အဋ္ဌကထာကြီးများလောက် မကျယ်ဝန်း သောကြောင့် လက်သန်းအဋ္ဌကထာများဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြသည်။

ထိုကျမ်းများကို မှီငြမ်းပြုကာ အသျှင်အနုရုဒ္ဓါစသည့် နောက်ခေတ် ပုဂ္ဂိုလ်များကလည်း အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ (သင်္ဂြိုဟ်) စသော လက်သန်းအဋ္ဌကထာတို့ကို ရေးသားခဲ့ကြသည်၊ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာအခြေပြု ကျမ်းများကို လက်ဦးဆုံး တီထွင် ပြုစုပေးခဲ့သည့် ပုဂ္ဂိုလ်တဦးအဖြစ်ဖြင့် ရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တကို အထူးမှတ်တမ်းတင်ထိုက်ပေသည်။

ရှင်အာနန္ဒာ၏ အဘိဓမ္မာမူလဋီကာများ

သာသနာတော်နှစ် ၁၂-ရာစုလောက်မှစ၍ သီဟိုဠ်၌ အဘိဓမ္မာဋီကာများ စတင်ပေါ်ထွန်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်၊ ထိုခေတ်၌ ရှင်အာနန္ဒာမထေရ်မြတ်သည် အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာကြီး သုံးကျမ်းတို့၏ အဖွင့်ဋီကာ အသီးသီးတို့ကို ရေးသားစီရင်တော်မူသည်၊ ထိုဋီကာများကို ပါဠိ ဋီကာကျမ်းအားလုံးတို့အနက် ရှေးအကျဆုံး ဖြစ်သောကြောင့် မူလဋီကာဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြသည်၊ မူလဋီကာဆရာ ရှင်အာနန္ဒာကား အရေးအသား ကျစ်လစ် သိပ်သည်းလှသည့်ပြင် အဘိဓမ္မာ သဘောတရား ရေးရာများနှင့် ပတ်သက်၍လည်း လွန်စွာပြတ်သား တိကျသော အယူအဆရှိသည့် ပုဂ္ဂိုလ်တဦးဖြစ်သည်။

မူလဋီကာ၌ အချို့သော အဘိဓမ္မာပြဿနာများတွင် အဋ္ဌကထာဆရာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ၏ အယူအဆများကိုပင် ရဲဝံ့စွာ ဝေဖန်စိစစ်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်၊ ဤသို့ ပြောင်မြောက် ပြတ်သားသော အယူအဆနှင့် ပိုင်နိုင် ကျစ်လစ်သော အရေးအသားတို့ကြောင့်ပင်လျှင် မူလဋီကာသည် အဘိဓမ္မာပညာရှင်တို့ အများဆုံး လေးစားခြင်း ခံရသည့် ဋီကာကျမ်းတဆူ အဖြစ်ဖြင့် ယနေ့အထိ ထင်ရှားလျက် ရှိပေသည်။

အနုဋီကာဆရာ ရှင်ဓမ္မပါလ

ရှင်အာနန္ဒာနောက် ဆက်၍ပေါ်ပေါက်လာသည့် ဋီကာဆရာတဦးကား ရှင်ဓမ္မပါလဖြစ်သည်၊ ၎င်းရှင်ဓမ္မပါလ သည် အဘိဓမ္မာမူလဋီကာတို့ကို ထပ်ဆင့်ဖွင့်ပြသည့် အနုဋီကာကျမ်းများကို ပြုစုစီရင်ခဲ့သည်၊ အနုဋီကာ သည်လည်း မူလဋီကာကဲ့သို့ပင် အရေးအသားစေ့စပ်၍ အနက် သဘော နက်ရှိုင်းသိမ်မွေ့သည်သာ ဖြစ်၏၊ အဋ္ဌကထာဆရာနှင့် မူလဋီကာဆရာတို့ အယူအဆဝါ ကွဲပြားသည့် အချက်များတွင်ကား ရှင်ဓမ္မပါလက အဋ္ဌကထာဘက်မှ လိုက်၍ ဖြေရှင်းချက်များ ပေးခဲ့လေသည်၊ ထိုအရှင်ပင် ရေးသားသည့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မဟာဋီကာ တွင်လည်း အဘိဓမ္မာသဘော နှင့်ဆိုင်သည့် ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် များစွာ ပါဝင်လေသည်၊ သစ္စသံခိပ်ခေါ် အဘိဓမ္မာလက်သန်း အဋ္ဌကထာတစောင်ကိုလည်း အသျှင်ဓမ္မပါလပင် ပြုစုခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။

အသျှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ အဘိဓမ္မာ လက်သန်းအဋ္ဌကထာများ

သာသနာတော်နှစ် ၁၅-ရာစုလောက်တွင် သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ရှင်အနုရုဒ္ဓမည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တပါး ထွန်းပေါ်ခဲ့သည်၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည်---
၁။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟပါဌ်
၂။ ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယပါဌ်
၃။ နာမရူပပရိစ္ဆေဒပါဌ်

ဟူ၍ အဘိ ဓမ္မာလက်သန်း အဋ္ဌကထာ သုံးစောင်ကို ပြုစုတော်မူခဲ့သည်။

ယင်းသုံးစောင်တို့တွင် သင်္ဂြိုဟ် ခေါ် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ ကျမ်းသည် ခေတ် အဆက်ဆက်မှစ၍ အဘိဓမ္မာ စာသင်သားတိုင်း မလွတ်တမ်း လက်ကိုင်ထားရသည့် ကျမ်းငယ်တဆူအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည်၊ ဤသို့ သင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း ခေတ်စားတွင်ကျယ်ခဲ့ခြင်းမှာလည်း စာသားတိုတို ကျဉ်းကျဉ်းနှင့် အဘိဓမ္မာပိဋက တခုလုံး၏ အနက်သဘောကို ခြုံမိ ငုံမိအောင် အစီအစဉ်တကျ ရှင်းလင်းတိကျစွာ ရေးသားနိုင်သော ရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ ဉာဏ်စွမ်းကြောင့်ပင် ဖြစ်ပေသည်၊ ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယကျမ်း သည်လည်း ဝိနိစ္ဆယ အဆုံးအဖြတ်များ စုံလင်သဖြင့် အဘိဓမ္မာစာပေလောက၌ ထင်ရှားသော ကျမ်းတစောင် ဖြစ်ပေသည်။

အဘိဓမ္မာ လက်သန်းဋီကာများ

ရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ သင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက် ထိုသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၏ အဖွင့်ဖြစ်သည့် လက် သန်းဋီကာများ ပေါ်လာကြပြန်သည်၊ ၎င်းတို့အနက်—--
(၁) ရှင် (နဝ) ဝိမလ၏ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ ဋီကာဟောင်းနှင့်

(၂) ရှင်သုမင်္ဂလသာ၏ဋီကာကျော်ခေါ် အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနီဋီကာတို့သည် အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်ပေသည်။

အဆိုပါ ရှင်သုမင်္ဂလသာမိသည်ပင် အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနီ ခေါ် အဘိဓမ္မာဝတာရဋီကာသစ်နှင့် သစ္စသံခိပ်-ဋီကာသစ် တို့ကိုလည်း ပြုစုခဲ့ကြောင်း သိရှိရပေသည်၊ ရှင်သုမင်္ဂလသာမိသည် ဋီကာကျော်ကို ရေးသား ပြုစုရာ၌ မိမိဆရာ ရှင်သာရိပုတ္တရာ ရေးသားခဲ့သည် သီဟိုဠ်ဘာသာ သင်္ဂြိုဟ်နိသျ (ဗျာချာန်) ကို များစွာမှီငြမ်း ပြုထားသည်ကို တွေ့ရကြောင်း အဆိုရှိလေသည်။

သို့ဖြစ်ရကား အထက်၌ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော ပါဠိဘာသာရေး အဘိဓမ္မာကျမ်းများအပြင် သီဟိုဠ်ဘာသာဖြင့် ရေးသည့်နိသျ အဖွင့်ဂတ္တိကျမ်းများလည်း အများအပြား ရှိခဲ့မည်မှာ မလွဲပေ၊ ထို့ပြင်လည်း သာသနာတော်နှစ် ၁၈-ရာစု အချိန်အထိ သီဟိုဠ်ကျွန်းမှ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည့် အခြားအဘိဓမ္မာကျမ်းများ ရှိပေသေးသည်၊ ပိဋကသမိုင်း စာတမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည့် ၎င်းကျမ်းတို့မှာ အောက်ပါ အတိုင်းဖြစ်ပါသည်။
၁။ ခေမာပကရဏပါဌ် (ရှင်ခေမာ)
၂။ မောဟဝိစ္ဆေဒနီပါဌ် (ရှင်ကဿပ)
၃။ ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယ ဋီကာဟောင်းပါဌ် (ရှင်မဟာဗောဓိ)
၄။ ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယ ဋီကာသစ်ပါဌ် (အမည်မသိ)
၅။ နာမရူပပရိစ္ဆေဒ ဋီကာဟောင်းပါဌ် (ရှင်ဝါစိဿရ)
၆။ နာမရူပပရိစ္ဆေဒ ဋီကာသစ်ပါဌ် (အမည်မသိ)
၇။ အဘိဓမ္မာဝတာရ ဋီကာဟောင်းပါဌ် (ရှင်ဝါစိဿရ)
၈။ ရူပါရူပဝိဘာဂဋီကာပါဌ် (အမည်မသိ)
၉။ ခေမာဋီကာပါဌ် (ရှင်မဟာဗောဓိ)
၁၀။ မောဟဝိစ္ဆေဒနီဋီကာပါဌ် (ရှင်ကဿပ)
၁၁။ သစ္စသံခိပ်ဋီကာဟောင်းပါဌ် (ရှင်ဝါစိဿရ)

မြန်မာနိုင်ငံသို့ အဘိဓမ္မာ ရောက်ရှိလာပုံ

အဘိဓမ္မာပိဋကသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ မည်သည့်အချိန်က စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကြောင်းကို ခုနှစ် သက္ကရာဇ် အတိ အကျ မပြောနိုင်ချေ၊ သို့သော်လည်း သထုံပြည် မနူဟာမင်း (အေဒီ ၁၁-ရာစု) လက်ထက်၌ ပိဋကသုံးပုံနှင့် ပိဋကတတ်ကျွမ်းသော ရဟန်းတော်များ ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်းမှာမူ ရာဇဝင်အဆိုအားဖြင့် ထင်ရှားပေသည်၊ ထို့ကြောင့် ထိုခေတ် သထုံပြည်သားတို့သည်လည်း အဘိဓမ္မာကို အနည်းနှင့်အများ လိုက်စားလေ့လာခဲ့ကြ မည်မှာ ယုံမှားဖွယ်မရှိပေ။

ထို့ပြင် တတိယ သံဂါယနာ အပြီးတွင် မဇ္ဈိမဒေသ ပါဋလိပုတ်ပြည်မှ ရှင်သောဏနှင့် ရှင်ဥတ္တရတို့သည် သုဝဏ္ဏဘူမိသို့ သာသနာပြုကြွတော်မူခဲ့ကြသည်၊ သုဝဏ္ဏဘူမိဟူသည် သထုံနယ်ပင် ဖြစ်ကြောင်း ပညာရှင် အများ ယုံကြည်ယူဆကြသည်၊ သို့ဖြစ်ရကား ထိုအချိန်ကလည်း သထုံပြည်သားတို့သည် အဘိဓမ္မာတရားကို နာကြားခွင့် ရရှိခဲ့လိမ့်မည်ဟု ထင်မြင်ယူဆရပေသည် သို့ပင်ဖြစ်စေကာမူ ရှင်သောဏနှင့် ရှင်ဥတ္တရတို့၏ သာသနာဆက်သည် သုဝဏ္ဏဘူမိ၌ မည်မျှကြာအောင် တည်တံ့ခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းအခိုင်အမာ မရှိချေ၊ ပိဋကတော်များသည်လည်း ထိုခေတ်က ပေထက်အက္ခရာတင် စာအုပ်များအဖြစ်သို့ မရောက်ရှိသေးခဲ့၊ ထို့ကြောင့် နောက်ပိုင်းခေတ်တွင်မှ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်တော်များသည် သီဟိုဠ်ကျွန်းမှ မြန်မာနိုင်ငံ သထုံပြည်သို့ ရောက်ရှိလာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားပေသည်။

အဘိဓမ္မာပိဋက ပုဂံသို့ ရောက်ရှိခြင်း

ပုဂံပြည်ရှင် ဘုရင်အနော်ရထာသည် မြန်မာသကရာဇ် ၄၁၉၊ သာသနာတော်နှစ် ၁၆၀၁-တွင် သထုံပြည်မှ ပိဋကတ်တော်များကို ပင့်ဆောင်စေခဲ့သည်၊ ထိုအချိန်မှစ၍ ပုဂံပြည်၌ ထေရဝါဒ သာသနာတော် စည်ကား ပြန့်ပွါးလျက် ရဟန်း ရှင်လူ အများတို့သည်လည်း ပိဋကစာပေကို လေ့လာသင်ကြားခဲ့ကြသည်။

သက္ကရာဇ် ၅၃၅-ခု နရပတိစည်သူမင်းလက်ထက် သီဟိုဠ်မှ စာပေသင်ယူ၍ ပြန်ကြွလာသော ရှင်ဆပ္ပဒကို အကြောင်းပြု၍ သီဟိုဠ်သာသနာ၏ အရှိန်အဝါသည်လည်း ပုဂံသို့ တိက်ရိုက်ဝင်ရောက် လာခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် သီဟိုဠ်ကျွန်းဖြစ် အဘိဓမ္မာကျမ်းများသည်လည်း ထိုအချိန်မှ အစပြု၍ ပုဂံသို့ ရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆရပေသည်။

ထိုအရှင်ဆပ္ပဒ ကိုယ်တိုင်ပင် (၁) သင်္ခေပဝဏ္ဏနာ ခေါ် သင်္ဂြိုဟ်ဋီကာကျမ်းနှင့် (၂) နာမစာရဒီပက ခေါ် အဘိဓမ္မာ လက်သန်းကျမ်းများကို ပြုစုခဲ့ကြောင်း ပိဋကတ်သမိုင်းတွင် ဖော်ပြထား၏၊ သို့သော်လည်း သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဋီကာနိဂုံး၌ သာသနာနှစ် ၁၉၉၀-တွင် ရှင်ဆပ္ပဒ သီဟိုဠ်သို့ ကြွကြောင်း ဖော်ပြပါရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကျမ်းနှစ်စောင်ကို ပြုစုသည့်ပုဂ္ဂိုလ်မှာ ပဌမဆပ္ပဒမဟုတ်ဘဲ အင်းဝဘုရင် ထူပါရုံဒါယကာ နရပတိကြီးလက်ထက်တွင် ပေါ်ပေါက်သည့် ဆပ္ပဒ အဆက်အနွယ်ဝင် တပါးသာ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆဖွယ် ရှိပေသည်။

နာမစာရဒီပကမှာ ကျယ်ဝန်းနက်နဲသော ပဋ္ဌာန်းနည်း၌ စာသင်သားများ အလွယ်တကူ သက်ဝင်ကျက်စား စေနိုင်ရန် ရည်သန်လျက် စိတ် စေတသိက် ရုပ်ဟူသော ပရမတ္ထတရား သုံးပါးနှင့် ပဋ္ဌာန်း ၂၄-ပစ္စည်းတို့၏ သဘောသရုပ်ကို အကျဉ်းချုပ် ဖော်ပြထားသော ကျမ်းဖြစ်သည်။

ကျစွာမင်း၏ ပရမတ္ထဗိန္ဒုကျမ်း

အထက်ပါ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဋီကာနှင့် နာမစာရဒီပက တို့မှ တပါး ပုဂံခေတ်တွင် ပြုစုသည့် အဘိဓမ္မာကျမ်းဟူ၍ သက္ကရာဇ် ၅၉၆-ခုနှစ် နန်းတက်သော ကျစွာမင်း၏ ပရမတ္ထဗိန္ဒုကျမ်း တစောင်သာ တွေ့ရသည်၊ စင်စစ်အားဖြင့် ပရမတ္ထဗိန္ဒုမှာ ကျမ်းတစောင်ဟု ဆိုရသော်လည်း နန်းတွင်းသူ နန်းတွင်းသားများ သင်္ဂြိုဟ်ကိုလေ့လာရာတွင် အထောက်အကူ ရစေရန် စီကုံး ရေးသားပေးသည့် ဘုံပုဂ္ဂိုလ်စိတ်ရ အကျဉ်းချုပ် ဆောင်ပုဒ်ဂါထာကလေး များသာ ဖြစ်ပေသည်၊ သို့ဖြစ်သော်လည်း ထိုကျမ်းငယ်ကလေးကပင်လျှင် ပုဂံခေတ်၌ သင်္ဂြိုဟ်ကျမ်းကို အခြေခံထားလျက် အဘိဓမ္မာကို ကျကျနန လေ့လာနေပြီဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစွာဖော်ပြပေသည်။

မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ပုဂံခေတ်တွင် ထေရဝါဒသာသနာ တိုးတက် စည်ကားခဲ့သလောက် နက်နဲသော အဘိဓမ္မာ ကျမ်းများစွာ ထွက်ပေါ်ခဲ့ခြင်း မရှိသည်ကိုမူ ဝန်ခံရပေမည်၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ရှာသော် ထို ခေတ်တွင် ပါဠိပိဋကစာပေများ ရောက်စဖြစ်၍ ထိုစာပေ၏ အခြေခံဖြစ်သော သဒ္ဒါကျမ်းများကို အထူးအားစိုက်ကာ ပြုစုပျိုးထောင်နေရသောကြောင့် ဖြစ်ဟန်တူပေသည်၊ သဒ္ဒနီတိ စသည့် ထင်ရှား ကျော်ကြားသော ပုဂံခေတ်ပေါ် သဒ္ဒါကျမ်း အမြောက်အမြားကို တွေ့ရှိရခြင်းသည်ကား ထိုအချက်ကို သက်သေ ခံလျက်ရှိပေသည်။

ဤသို့ ပုဂံခေတ်ကပုဂ္ဂိုလ်များသည် အဘိဓမ္မာဆိုင်ရာ ကျမ်းဂန်တို့ကို များစွာရေးသားပြုစုခဲ့ခြင်းမရှိသော်လည်း အဘိဓမ္မာစာပေကိုမူ ထက်သန်တက်ကြွသော လုံ့လဝီရိယဖြင့် သင်ကြား အားထုတ်ခဲ့ကြကြောင်း သိရှိရသည်၊ အချို့သော သာသနာဝင်မှတ်တမ်းများအရ ထိုခေတ်က သားသည် မိခင်များပင်လျှင် ပဋ္ဌာန်းကုသလတိက် ပါဠိကို နှုတ်တက်အာဂုံ ပြန်ဆိုနိုင်ကြောင်း အဆိုရှိ၏၊ ပုဂံကျောက်စာတခုတွင် အမတ်ကြီးတယောက်၏ အရည်အချင်းကို ပိဋကတ်သုံးပုံလည်း တတ်စွာထသော ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရ၏၊ ထိုအချက်ကို ထောက်လျှင် ထိုခေတ်က ရဟန်းတော်များသာမက လူသုခမိန်များလည်း အဘိဓမ္မာကို တတ်ကျွမ်းခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားပေသည်၊ ထို့ပြင် အခြားကျောက်စာတခု၌ အချို့ဒါယကာများသည် ဗုဒ္ဓဝါဒ၏ အဆီအနှစ်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကာ အဘိဓမ္မာပေစာအုပ်များကို အမွန်အမြတ် ပူဇော် လှူဒါန်းလေ့ရှိကြောင်း ပါရှိသည်၊ ဤအချက်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ၌ အဘိဓမ္မာပိဋက၏ အရေးကြီးပုံကို ထိုခေတ်ကပုဂ္ဂိုလ်များ ကောင်းစွာ နားလည် သဘော ပေါက်ကြောင်း ထင်ရှားစွာဖော်ပြလေသည်။

ပင်းယခေတ် အဘိဓမ္မာကျမ်းများ

ပုဂံခေတ်လွန်ပြီးနောက် ပင်းယခေတ်တွင် ထင်ရှားသော အဘိဓမ္မာကျမ်းနှစ်စောင် ပေါ်ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရ၏၊ ၎င်းတို့ကား သက္ကရာဇ် (၇၁၂-၇၂၁) တွင် ပင်းယမြို့၌ နန်းစံသော ဆင်ဖြူ လေးစီးရှင် သီဟသူမင်း လက်ထက် တုဋ္ဌာဝတီမည်သော မြစ်ငယ်တောင်ဘက် ပလိပ်ရွာအရှေ့ မြို့သစ်မြို့နေ ရှင်ဉာဏကိတ္တိမထေရ် စီရင်သည့် -

အဋ္ဌသာလိနီယောဇနာပါဌ်နှင့် သမ္မောဟဝိနောဒနီယောဇနာပါဌ်

တို့ဖြစ်ပေသည်၊ အဆိုပါ ရှင်ဉာဏကိတ္တိကား အဘိဓာန်ဋီကာ, လောကနီတိ စသော ကျမ်းများကို ရေးသား သဖြင့် သာသနာ့သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော စတုရင်္ဂဗလအမတ်ကြီးနှင့် ခေတ်ပြိုင် ဖြစ်သည်၊ ၎င်းအမတ်ကြီး စီကုံးရေးသား၍ ဆူးထွင်းပစ်ဆရာတော်၊ ဝါ-ပုဂံဆရာတော်ထံ တင် သွင်းသည့် အမေးပုစ္ဆာရတုတွင် -

မရဏာသန်၊ ဇောငါးတန်လျှင်၊ လွန်၍ခုနစ်၊ အဖြစ်သဘော၊ မဇောလေကောင်း၊ ဇောလေကောင်းတည့်

ဟူ၍ မရဏာသန္နဇောသည် ငါးကြိမ်ထက်လွန်၍ ခုနစ်ကြိမ်စောကောင်း, မစောကောင်းကို၎င်း၊

ဘုရားမြတ်မွန်၊ နိဗ္ဗာန်ယူနီး၊ မြေကြီးမိုးပြင်၊ ကောင်းကင်နှံ့သိ၊ စုတိတော်စိတ်၊ အတိတ် နှင်နှင်၊ သုံးပါးတွင်၌၊ ဘယ်လျှင်အာရုံ၊ ပြုတုံသနည်း

ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ စုတိစိတ်တော်သည် မည်သည့်အာရုံကို အာရုံပြုကြောင်းကို၎င်း မေးမြန်းထား လေသည်၊ ဤရတုပါ ပြဿနာများကို ထောက်ချင့်ခြင်းအားဖြင့် ပင်းယခေတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အဘိဓမ္မာဉာဏ် အဆင့်အတန်းကို ခန့်မှန်းနိုင်မည် ဖြစ်ပေသတည်း။

အင်းဝခေတ် အဘိဓမ္မာကျမ်းများ

ပုဂံပြည် အနော်ရထာမင်းလက်ထက်မှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ဗီဇပျိုးခဲ့သော အဘိဓမ္မာစာပေသည် အင်းဝခေတ်သို့ ရောက်သောအခါလည်း အရှိန်မပျက် ဆက်လက်၍ ရှင်သန်တိုးတက်ခဲ့လေသည်၊ သာသနာနှစ် ၁၉၈၆-ခု (ကောဇာ-၈၀၄)၌ ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာတခု၌ ထိုခေတ်က သင်ရိုးပြုသည့် အဘိဓမ္မာကျမ်းများစာရင်းကို တွေ့ရှိရ၏။ ထိုစာရင်း၌---
၁။ အဘိဓမ္မာပါဠိတော် ၇-ကျမ်း
၂။ အဘိဓမ္မာ အဋ္ဌကထာကြီး ၃-ကျမ်း
၃။ အဘိဓမ္မာ မူလဋီကာ
၄။ အဘိဓမ္မာ အနုဋီကာ
၅။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟပါဌ်(သင်္ဂြိုဟ်)
၆။ သင်္ဂြိုဟ်ဋီကာဟောင်းပါဌ်
၇။ သင်္ဂြိုဟ်ဋီကာသစ်ပါဌ်
၈။ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဋီကာသစ်ပါဌ်
၉။ ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယဋီကာသစ်ပါဌ်
၁၀။ မောဟဝိစ္ဆေဒနီပါဌ်

စသော အဘိဓမ္မာကျမ်းအမည်များ ပါရှိလေသည်၊ ဤစာရင်းကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ထိုခေတ် အဘိဓမ္မာ သင်ရိုးကျမ်းတို့မှာ ယခုခေတ်လောက်နီးပါး ပြည့်စုံလျက် ရှိပြီဖြစ်ကြောင်း သိရှိနိုင်ပေသည်။

မြန်မာပြန် နိဿယများ

၎င်းပြင် ကထာဝတ္ထု နိဿယ, အဋ္ဌသာလိနီနိဿယတို့ကိုလည်း ထိုစာရင်း၌ တွေ့ရှိရသဖြင့် ခက်ခဲသော အဘိဓမ္မာကျမ်းအချို့၏ မြန်မာပြန်နိဿယများပင် ထိုခေတ်တွင် ထွက်ပေါ်နေပြီဖြစ်ကြောင်း သိရှိရပြန်သည်။

ဤသို့ဖြင့် အင်းဝခေတ်ဦး၌ အဘိဓမ္မာကို အရှိန်မပျက် လေ့လာအားထုတ်ခဲ့ကြရာ သက္ကရာဇ် ၈ဝဝ-ကျော် လောက်တွင် ကိုယ်တိုင် အဘိဓမ္မာကျမ်း ပြုနိုင်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်များ အင်းဝမှ ထွက်ပေါ်လာလေသည်၊ ထို ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ထူပါရုံဒါယကာ နရပတိကြီး(၈၀၄-၈၃၀)လက်ထက် ကျမ်းတတ် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်တပါးအဖြစ် ထင်ရှားသော ရှင်အရိယဝံသသည်---
(၁) အဋ္ဌသာလိနီအဋ္ဌကထာ၏ အဖွင့် မဏိဒီပဋီကာပါဌ်နှင့်
(၂) ဋီကာကျော်၏အဖွင့် မဏိသာရမဉ္ဇူသာဋီကာပါဌ်တို့ကို ပြုစုရေးသားခဲ့သည်။

ထိုအရှင်သည်——
(၃) အနုဋီကာနိသျှကိုလည်း ပြုစုခဲ့ကြောင်းဖြင့် ပိဋကတ်သမိုင်းတွင် ပြဆိုထားသည်။

ထို့နောက် သကရာဇ် ၉၁၂-၉၄၄-ခု အတွင်း နန်းစံသော ဟံသာဝတီ ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက် မွန်တို့ဒေသ ဖြစ်သော ဟံသာဝတီပြည်မှလည်း အဘိဓမ္မာဋီကာသုံးစောင် ထွက်ပေါ်လာသည်ကို တွေ့ရ၏။ ၎င်းတို့ကား--
၁။ မဓုဋီကာခေါ် မဓုသာရတ္ထဒီပနီ (မူလဋီကာ၏ အဖွင့်) ရှင်အာနန္ဒ။
၂။ ပဋ္ဌာနသာရဒီပနီဋီကာ၊ ရှင်သဒ္ဓမ္မာလင်္ကာရ။
၃။ အဖေဂ္ဂုသာရဒီပနီဋီကာ (ဋီကာကျော်၏ အဖွင့်) ရှင်မဟာသုဝဏ္ဏဒီပ
တို့ဖြစ်သည်။

ထိုဆင်ဖြူရှင် မင်းတရားလက်ထက်တွင် ဟံသာဝတီမှ အမည်မသိ ပုဂ္ဂိုလ်တပါးက သင်္ဂြိုဟ်နိသျ တစောင် ကိုလည်း ပြုစုခဲ့ကြောင်း ပိဋကတ်သမိုင်းတွင် ပြဆိုထားသည်။

တဖန် အနောက်ဖက်လွန် မင်းတရားကြီး (၉၆၇ - ၉၉ဝ) လက်ထက်တွင် အင်းဝမြို့တော်မှ ရှင်တိလောကဂုရု အမည်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်——
၁။ ဓာတုကထာဋီကာဝဏ္ဏနာပါဌ်
၂။ ယမကဝဏ္ဏနာဋီကာပါဌ်
၃။ ပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာဋီကာပါဌ်

ဟူ၍ အဘိဓမ္မာဋီကာသုံးစောင်ကို ပြုစုခဲ့ပြန်လေသည်။

ကျော်လေးပါးဝင် တောင်ဘီလာဆရာတော်၏ အဘိဓမ္မာ အရကောက်ကျမ်းများ

မြန်မာနိုင်ငံ သာသနာ့သမိုင်း၌ ဆရာစဉ်ဆက် ပြောဆိုမှတ်သားခဲ့သော ကျမ်းတတ်ပုဂ္ဂိုလ်ကျော် လေးပါးရှိ၏၊ ၎င်းတို့ကား --
၁။ သဒ္ဒနီတိဆရာတော် ရှင်အဂ္ဂဝံသ (ပုဂံ)
၂။ မဏိမဉ္ဇူဆရာတော် ရှင်အရိယဝံသ (စစ်ကိုင်း)
၃။ ဆရာတော် ဝရာဘိသံဃနာထ (အင်းဝ)
၄။ တောင်ဘီလာဆရာတော် ရှင်မုနိန္ဒဃောသ (အင်းဝ)

တို့ ဖြစ်ကြသည်၊ ဤ ကျော်လေးပါးတို့တွင် တပါးအပါအဝင်ဖြစ်သော တောင်ဘီလာ ဆရာတော် ရှင်မုနိန္ဒဃောသကား သာလွန်မင်းတရားကြီး (၉၉၁-၁၀၁၀) လက်ထက်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၏။ ထိုဆရာတော်သည်———
၁။ မာတိကာ အရကောက်ကျမ်း
၂။ ဓာတုကထာ အရကောက်ကျမ်း
၃။ ယမိုက် အရကောက်ကျမ်း
၄။ ပဋ္ဌာန်း အရကောက်ကျမ်း

ဟူ၍ အဘိဓမ္မာ အရကောက်ကျမ်း လေးစောင်ကို ရေးသားပြုစုခဲ့သည်။

အရကောက်ဟူသည် အဘိဓမ္မာပါဠိတော်များ၏ သဘော, သရုပ်, အဓိပ္ပါယ်တို့ကို လက်ဖြင့် ကောက်ယူ၍ ပြဘိ သကဲ့သို့ မိမိရရ ကွက်ကွက် ကွင်းကွင်း ရှင်းလင်း ပြတ်သားစွာ သဘောပေါက် နားလည်စေရန် မြန်မာ ဘာသာဖြင့် စီစဉ်ရေးသားသော ကျမ်းဖြစ်၏၊ ထိုကျမ်းများကို မှီငြမ်းပြု၍ အဘိဓမ္မာအရကောက်နည်းများကို ဆရာနှင့်တပည့် နှစ်ဦးလုံး စာအုပ်မကိုင်ဘဲ ညအချိန်၌ သဘော ပေါက်အောင် ဆွေးနွေး ပြောပြခြင်းဖြင့် သင်ကြား ပို့ချခဲ့ကြသည်၊ ယင်းသို့ သင်ကြားပို့ချခြင်းကိုလည်း ညဝါဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြသည်၊ ထိုနည်းသည် စာသင်သားတို့အား အဘိဓမ္မာဉာဏ် ရင့်သန် ခိုင်မာစေလျက် ဗုဒ္ဓတရားတော်၏ အနက် အဓိပ္ပါယ်ကို တိကျ နက်နဲစွာ သိမြင် နားလည်ရန် အထောက်အကူ ပြုခဲ့လေသည်။

ထို့ကြောင့် အခြားသော ထေရဝါဒနိုင်ငံများ၌ မရှိသော ဤအဘိဓမ္မာ အရကောက်နည်းများကို အစဆုံး တီထွင် ပြုစုခဲ့သည့် တောင်ဘီလာ ဆရာတော်ကို အဘိဓမ္မာစာပေ၏ ရှေ့ဆောင် ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးတပါးအဖြစ်ဖြင့် အထူး မှတ်တမ်းတင်ထိုက်ပေသည်။

ထိုဆရာတော်သည် --
(၁) အဋ္ဌသာလိနီပဏာမဂါထာများ၏အဖွင့်ဖြစ်သော ဝီသတိဝဏ္ဏနာပါဌ်နှင့်
(၂) သင်္ဂြိုဟ်နိသျတစ်စောင်ကိုလည်း ရေးသားခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။

အင်းဝခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် တောင်ဘီလာဆရာတော်မှတပါး အခြားသော အဘိဓမ္မာကျမ်းပြု ပုဂ္ဂိုလ်ကြီး များလည်း ထွက်ပေါ်ခဲ့ကြသည်၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် ၎င်းတို့ ပြုစုခဲ့သည့် ကျမ်းများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
၁။ ရှင်အဂ္ဂဓမ္မာလင်္ကာရ (နန်းကျောင်းဆရာတော်)
(၁) မူလဋီကာနိသျ
(၂) အဘိဓမ္မာအရကောက်များ
၂။ ရှင်အနန္တဓဇ (တောင်ဘီလူးဆရာတော်)
(၁) သင်္ဂြိုဟ်နိသျ
(၂) အဘိဓမ္မာအရကောက်များ
၃။ ရှင်အရိယာလင်္ကာရ (နေရင်းဆရာတော်)
(၁) အဋ္ဌသာလိနီနိသျ (ဟောင်း)
(၂) သမ္မောဟဝိနောဒနီနိသျ
(၃) သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဋီကာနိသျ
(၄) သင်္ဂြိုဟ်ကျမ်းရိုးကြီး
(၅) ဋီကာကျော်နိသျ
၄။ ရှင်ဉာဏ၀ရ (၁ဝ၆၇-၁၁၁၅) ပဌမကျော်အောင်စံထားဆရာတော်
(၁) အဋ္ဌသာလိနီဂဏ္ဌိ (ဟောင်း)
(၂) သင်္ဂြိုဟ်ဂဏ္ဌိ
၅။ ရှင်သာရဒဿီ-ပုဗ္ဗာရုံဆရာတော်
(၁) ဓာတုကထာယောဇနာပါဌ်
၆။ ရှင်အရိယာလင်္ကာရ-ဒက္ခိဏာဝန်ဆရာတော်
(၁) သင်္ဂြိုဟ်နိသျ

အဘိဓဇမဟာရဋ္ဌဂုရု ကျေးဇူးရှင် မစိုးရိမ်ဆရာတော်ဘုရားကြီး အရှင်သူရိယာဘိဝံသ၏ မိန့်ဆိုတော်မူချက်

အရကောက်ကျမ်းများ၏ အကျိုးကျေးဇူးကို အဘိဓဇမဟာရဋ္ဌဂုရု မစိုးရိမ်ဆရာတော်ဘုရားကြီးက အောက်ပါ အတိုင်း မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း၌ အရကောက်ကျမ်းများ ထင်ထင်ရှားရှား ရှိနေသောကြောင့်သာလျှင် အဘိဓမ္မာ သာသနာတော်ကြီးမှာ မတိမ်မမြုပ် မကွယ်မပျောက်ဘဲ ယနေ့တိုင်အောင်ပင် တိုးပွါးတည်တံ့၍ နေလေပြီ၊ မာတိကာ အရကောက်ကျမ်း ဓာတုကထာ အရကောက်ကျမ်း ယမိုက် အရကောက်ကျမ်း ပဋ္ဌာန်း အရကောက်ကျမ်းများ မရှိကြသော အခြားထေရာဝါဒ သီဟိုဠ်, ယိုးဒယား(ထိုင်း) နိုင်ငံများ၌ အဘိဓမ္မာ သာသနာတော်ကြီးသည် တည်တံ့သင့် သလောက် မတည်တံ့နိုင် ထွန်းတောက်သင့်သလောက် မထွန်း တောက်နိုင် ရှိနေကြရသည်။

ဤအချက်မှာ စင်စစ်အားဖြင့် အဘိဓမ္မာ သာသနာတော်ကြီးအတွက် ဝမ်းနည်းစရာအချက်ပင် ဖြစ်သည်၊ အထူးအားဖြင့် အဘိဓမ္မာကို ကြိုးစား၍ သင်ယူပို့ချကြရန် တိုက်တွန်းသည်၊ ပရိယတ္တိ သာသနာကွယ်ပျောက် ရာ၌ ရှေးဦးစွာ အဘိဓမ္မာသာသနာ ကွယ်ပျောက်မည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာကို လေ့လာကြသည့် ကလျာဏပုထုဇဉ် သူတော်ကောင်းတို့သည်လည်း မိမိတို့ဉာဏ်အား ရှိသမျှ ကြိုးစားကြပြီးလျှင် အများသူငါ နားလည်နိုင်လောက်သည့် အဘိဓမ္မာ အရကောက်ကျမ်းများကို ရေးသားဖြန့်ဖြူးကြပါက အဘိဓမ္မာ သာသနာ တော်ကြီးသည် ကြာရှည်စွာ တည်တံ့နိုင်ပေမည်၊ အဘိဓမ္မာသာသနာ တည်တံ့ပါလျှင်လည်း ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ် ဘုရား၏ သာသနာ တည်တံ့သည်ပင် ဖြစ်တော့သည်ဟု ကျေးဇူးရှင်ဆရာတော်ဘုရားကြီးက မကြာခဏ တပည့်များအား မိန့်ကြားသတိပေး နှိုးဆော်ပါသည်။

စင်စစ်အားဖြင့် အရကောက်ကျမ်းများကို ရေးသားပြုစုတော်မူခဲ့ကြသည့် ဆရာတော်ဘုရားကြီးများသည် ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည့် ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်ကြီး၏ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍကို နည်းယူကာ ရေးသားပြုစုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်၊ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်ကြီး၏ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍသည် မှီငြမ်းပြုဖွယ်ရာ အရကောက်ကျမ်းတဆူပင် ဖြစ်ပါသည်။

ကုန်းဘောင်ခေတ် အဘိဓမ္မာ

အင်းဝခေတ် ဒုတိယပိုင်းလောက်မှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ခိုင်မြဲစွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော အဘိဓမ္မာ စာပေသည် ကုန်းဘောင်ခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ အရှိန်ပြင်းစွာဖြင့် ရှင်သန်တိုးတက်ခဲ့လေသည်၊ အသီးအပွင့်မျိုးစုံကို ဆောင်သော ပဒေသာပင်ကြီးသည် ဆွတ်ချူ စားသုံးသူအပေါင်း၏ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်ပြုံးနှစ်မြို့စေသကဲ့သို့ ထိုခေတ်က ရဟန်းရှင်လူ အပေါင်းတို့သည်လည်း ထက်သန် တက်ကြွ ရွှင်ပျသောစိတ်ဖြင့် အဘိဓမ္မာ ဒေသနာ၏ အနှစ်သာရများကို ဆွတ်ယူစားသုံးခြင်း ပြုခဲ့ကြလေသည်။

တောင်ဘီလာပုဂ္ဂိုလ်ကျော် ရှင်မုနိန္ဒဃောသ စသည့် ရှေးဆရာတော်ကြီးများ တီထွင်ခဲ့သော အရကောက် နည်းကို မှီငြမ်းပြု၍ အဘိဓမ္မာညဝါ သင်ကြားပို့ချမှုသည် ကုန်းဘောင် ခေတ်တွင် ထင်ရှားသိသာစွာ တွင်ကျယ် ခေတ်စားခဲ့လေသည်၊ ထန်းတပင်ဆရာတော် ရှင်နန္ဒမေဓာ ပဌမဗားကရာဆရာတော် ရှင်ဓမ္မာဘိနန္ဒ စသည့် ထိုခေတ်ပညာရှင်တို့ကလည်း ရှေးကထက်ပို၍ ကောင်းမွန်ပြည့်စုံအောင် မွမ်းမံသုတ်သင်လျက် အရကောက် ကျမ်းသစ်များကို စီရင်ရေးသားကြပြန်သည်၊ ပါဠိတော်ခုနစ်ကျမ်းနှင့်တကွ အဘိဓမ္မာ အဋ္ဌကထာဋီကာတို့၏ မြန်မာပြန်နိသျှတို့သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်၌ အများဆုံး ထွက်ပေါ်ခဲ့ပေသည်၊ ပိဋကတ်သမိုင်းစာတမ်းအရ အဘိဓမ္မတ္ထ သင်္ဂဟခေါ် သင်္ဂြိုဟ်နိသျ တစ်မျိုးတည်းပင် ၂၂-မူရှိကြောင်း သိရှိရသည်၊ ထို့ပြင် ထိုစာတမ်းတွင် မပါဝင်သည့် နိသျများလည်း ရှိပြန်ရာ အားလုံးပေါင်းသော် သင်္ဂြိုဟ်နိသျမှာမူ ၃၀-ကျော်မှ ရှိပေသည်၊ အလားတူပင် အဋ္ဌသာလိနီ, မူလဋီကာ ဋီကာကျော်စသည်တို့၏ နိသျများသည်လည်း အနည်းဆုံး ၃-၄-စောင်စီ ရှိကြသည်ချည်းသာ ဖြစ်ပေသည်။

နိသျမှတပါး ဂဏ္ဌိ, ဝိနိစ္ဆယစသော အဘိဓမ္မာဆိုင်ရာ အထွေထွေ ကျမ်းဂန်တို့ကိုလည်း ကုန်းဘောင်ခေတ် ပညာရှင်တို့သည် အမြောက်အမြား ရေးသားပြုစုခဲ့ကြသည်၊ အထူးအားဖြင့် အခက်ခဲ အနက်နဲဆုံးဖြစ်သော ပဋ္ဌာန်းနည်းနှင့် ရုပ်ဝီထိ နာမ်ဝီထိတို့၏ သဘောအဓိပ္ပါယ်ကို နောက်ခေတ် စာသင်သားတို့ အလွယ်တကူ သိမြင်နားလည်နိုင်ကြခြင်းမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ် ကျမ်းဂန်များ၏ ကျေးဇူးကြောင့်ပင် ဖြစ်ပေသည်။

ပဉ္စမသံဂါယနာနှင့် ပဌမပြန်စာမေးပွဲများ

အဘိဓမ္မာစာပေ တိုးတက်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ ကုန်းဘောင်ခေတ်၌ အထူးတလည် မှတ်တမ်းတင် ထိုက်သည့် အချက်နှစ်ရပ်ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ကား---
(၁) ပဉ္စမသံဂါယနာတင်ခြင်းနှင့်
(၂) ပဌမပြန်စာမေးပွဲများကို အထူးအားပေးလာခြင်းတို့ပင် ဖြစ်ပေသည်။

သကရာဇ် ၁၂၃၃-ခုနှစ်တွင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးသည် အဘိဓမ္မာအပါအဝင် ပိဋကတ်သုံးပုံ ပါဠိ အဋ္ဌကထာ တို့ကို ကျမ်းတတ်ဆရာတော်ကြီးများအား သုတ်သင် တည်းဖြတ်စေလျက် ကျောက်ပြားပေါ်တွင် ရေးသား ထွင်းထုစေပြီးလျှင် ပဉ္စမသံဂါယနာသဘင်ကို ဆင်ယင်ကျင်းပခဲ့လေသည်၊ ဤသို့ ပဉ္စမသံဂါယနာ တင်ခြင်းအားဖြင့် နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင်ကျော်မျှ အသက်ရှည်ခဲ့ပြီဖြစ်သော အဘိဓမ္မာစာပေသည် အဆင့်ဆင့် ကူးယူမှတ်သားခဲ့ရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည့် ပုဒ်ပါဌ်အမှား အယွင်းများမှ ကင်းလျက် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုကို ရရှိခဲ့ပေသည်၊ ထိုသန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုသည်လည်း အဓွန့်ရှည်စွာ တည်တံ့ရေးနှင့် တိုးတက်ပြန့်ပွါးရေးတို့အတွက် ကြီးမားသော အထောက်အပံ့တခု ပင် ဖြစ်ပေသည်။

ဒုတိယအင်းဝခေတ် သာလွန်မင်းတရားကြီး (၉၉၁-၁၀၁၀) လက်ထက်တွင် သေချာစွာ စံနစ်တကျ စတင် ကျင်းပခဲ့၍ တနင်္ဂနွေမင်းတရားကြီး (၁၀၇၆-၁၀၉၅)၏ လက်ထက်သို့ ရောက် သောအခါမှ ပိုမိုထင်ရှားခဲ့သော ပဌမပြန်စာမေးပွဲများကို ကုန်းဘောင်ခေတ်၌ အထူးတလည် အားပေးခဲ့ပေရာ ထိုစာမေးပွဲများ၏ သင်ရိုး ညွှန်းတမ်း၌ အဘိဓမ္မာသည် အရေးကြီးသော ဘာသာရပ်တခုအနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့ပေသည်။ သို့ဖြစ်ရကား အဘိဓမ္မာကို အားတက်သရော သင်ကြားအားထုတ်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ရှေးကထက် များပြားစွာ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပေသည်။

ပိဋကတ်တော် သင်ရိုးညွှန်းတမ်း

ဤနေရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံ သာသနာနယ်ပယ်အတွင်း၌ ရှေးရိုးအစဉ်အလာအားဖြင့် ပိဋကတ်တော်သင်ရိုး ပြဋ္ဌာန်းထားပုံကို သိသင့်ပေသည်၊ သာသနာတော်တွင်းသို့ ဝင်၍ ရဟန်းသာမဏေ ပြုလိုသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များ အတွက် ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်ကိုယ်တိုင် တာဝန်နှစ်ရပ် ပေးအပ်တော်မူခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ကား--
(၁) ဂန္ထဓုရ=စာပေကျမ်းဂန် သင်ယူပို့ချခြင်းတာဝန်၊
(၂) ဝိပဿနာဓုရ=ဝိပဿနာအားထုတ်ခြင်းတာဝန်တို့ ဖြစ်သည်။

ယင်းတာဝန်နှစ်ရပ်တို့တွင် ငယ်ရွယ်နုပျိုစဉ်အချိန်၌ သာသနာဘောင်သို့ ဝင်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အများ အားဖြင့် ဂန္ထဓုရတာဝန်ကို ရှေးဦးစွာ ယူလေ့ရှိကြ၏။

ဂန္ထဓုရတာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ခြင်းကား ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်၏ တရားတော်များ အဓွန့်ရှည်စွာ တည်တံ့စေရန်နှင့် တိုးတက်ပြန့်ပွါးစေရန် ဆောင်ရွက်ခြင်းပင်ဖြစ်၏၊ သာသနာသုံးရပ်တို့တွင် ပရိယတ္တိသာသနာကို ထမ်းဆောင် ခြင်းပင် ဖြစ်၏၊ ပရိယတ္တိသာသနာတည်မှသာလျှင် ပဋိပတ္တိ ပဋိဝေဓ သာသနာများ တည်နိုင်မည် ဖြစ်သော ကြောင့် ပရိယတ္တိသည် သာသနာ၏ ရေသောက် မြစ်ကြီးဖြစ်၏၊ ပရိယတ္တိကို ကျွမ်းကျင်စွာ တတ်မြောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပဋိပတ္တိအဆင့်သို့ လွယ်ကူစွာ တက်လှမ်းနိုင်မည်ဖြစ်ပေသည်။

သို့ရာတွင် ဗုဒ္ဓ၏ တရားတော်များကား ဓမ္မက္ခန္ဓာ အားဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင် စာအုပ်ရေအားဖြင့် ၄၀-မျှ ရှိပေရာ ဤမျှများပြားကျယ်ဝန်းသော ပိဋကတ်တော်များကို အချိန်တိုတိုနှင့် ထိထိရောက်ရောက် တတ်မြောက် နားလည်ရန် မလွယ်ကူလှချေ၊ မှန်ကန်ကောင်းမွန်သော သင်ရိုးသင်နည်းတခုကို အခြေပြု၍ ထားမှသာလျှင် ဖြစ်မြောက်နိုင်မည့် ကိစ္စဖြစ်၏၊ သို့ဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ ပရိယတ္တိသာသနာတည်းဟူသော ဂန္ထဓုရ တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်လိုသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များအတွက် ခေတ်အဆက်ဆက်မှစ၍ ဆရာမြတ်တို့ ပြဋ္ဌာန်း ထားခဲ့သော ပိဋကတ်တော် သင်ရိုးညွှန်းတမ်း ရှိလေသည်။ ထိုသင်ရိုးတွင် ပါဝင်သည့် ကျမ်းတို့ကား --
၁။ ဝိနည်း ၅-ကျမ်း စာအုပ် ၅-အုပ်
၂။ သုတ် ၃-ကျမ်း (ဒီဃနိကာယ် ၃-ကျမ်း) ၃-အုပ် ပေါင်း စာအုပ် ၂ဝ
၃။ အဘိဓမ္မာ ၇-ကျမ်း ၁၂-အုပ် တို့ ဖြစ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံ၌ ပရိယတ္တိဝန်ကို ဆောင်ခဲ့ကြသည့် အဆက်ဆက်သော ဆရာတော်အရှင်မြတ်တို့ သည် အထက်ပါ သင်ရိုးကို အခြေပြုလျက် ပိဋကတ်တော်များကို သင်ကြားပို့ချတော်မူခဲ့ကြ၏ လေ့လာသင်ယူသည့် စာသင်သားတို့ကလည်း ထိုသင်ရိုးအတိုင်းပင် အဆင့်ဆင့် သင်ယူခြင်း ပြုခဲ့ကြသည်။

ယင်းသို့ သင်ယူအားထုတ်ရာတွင်လည်း ဉာဏ်ထက်မြက်သော စာသင်သားများအတွက် ငါးနှစ်မျှဖြင့်၎င်း ဉာဏ်အသင့်အတင့်သာရှိသော စာသင်သားများအတွက် အများဆုံး ဆယ်နှစ်မျှဖြင့်၎င်း သင်ရိုးကျမ်းအားလုံးကို ပေါက်ရောက်ခဲ့ကြပေသည်၊ သင်ရိုးပေါက်ပြီးသော စာသင်သားတို့သည်လည်း ကြံ့ခိုင်လေးနက်သော ပိဋကတ် အသိဉာဏ်ကို ရရှိလျက် သာသနာ့တာဝန် ၂-ရပ်ကို ကျေပြွန်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ကြပေသည်။

ဤသို့ ပရိယတ္တိသာသနာတည်းဟူသော လမ်းကြောင်း၌ ယနေ့အထိ တွင်ကျယ်ခေတ်စားလျက်ရှိသော အထက်ပါ သင်ရိုးကျမ်းတို့ကား ပိဋကတ်သုံးပုံတွင် အရေးအကြီးဆုံး ကျမ်းများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသင့်၏။

ဝိနည်း

ထိုသင်ရိုးကျမ်းတို့တွင် ပထမဆုံး ဝိနည်း ၅-ကျမ်းကို ပြဋ္ဌာန်းယား၏။ ဝိနည်း ဟူသည် ရဟန်းတို့ လိုက်နာရမည့် စည်းကမ်းဥပဒေများ ဖြစ်၏၊ ဥပုသ်ပြုခြင်း ပဝါရဏာပြုခြင်း ရဟန်းခံခြင်း စသည့် သံဃကိစ္စအဝဝကို ဆောင်ရွက်ပုံ အစီအစဉ်များသည်လည်း ဝိနည်းပိဋကတ်တွင်သာ ပါဝင်၏၊ သို့ဖြစ်၍ ဝိနည်းသည် ရဟန်းများ အတွက် အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်၏၊ ဝိနည်းကို ထိန်းသိမ်းမှသာလျှင် ရဟန်းကောင်း ရဟန်းစစ် ဖြစ်နိုင်၏၊ ဝိနည်း မရှိခဲ့သော် သံဃာပင် ရှိနိုင်တော့မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် ဝိနည်း ၅-ကျမ်းသည် ပိဋကတ်တော်သင်ရိုး၌ ပထမဦးဆုံး ပါဝင်ရလေသည်။

သုတ်သုံးကျမ်း ဟူသည် ဒီဃနိကာယ်သုံးကျမ်း ဖြစ်၏၊ ဒီဃနိကာယ်လာ သုတ်များ၌ ဗုဒ္ဓဝါဒ၏ အခြေခံ သဘောများကို ရှင်းလင်းပြဆိုထား၏၊ ဗုဒ္ဓဝါဒနှင့် ဗြာဟ္မဏစသော အခြားဝါဒတို့၏ ခြားနားပုံကိုလည်း နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြထား၏၊ ဒိဋ္ဌိ ၆၂-ပါးနှင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ၂၀-တို့ကို ပယ်ကြောင်း ကျင့်စဉ်များ သံဃလောက၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ကြောင်း နည်းလမ်း အကျင့်များကိုလည်း လေ့လာသုံးသပ်နိုင်သည်၊ သီလ သမာဓိ ပညာ ဟူသော ကျင့်စဉ် သိက္ခာသုံးရပ်ကို ဒီဃနိကာယ်၌ ပြည့်စုံစွာ အဆင့်ဆင့် ဟောကြားထားသည်၊ ထို့ကြောင့် ဒီဃနိကာယ်သုံးကျမ်းကို နိုင်နင်းပြီး သူသည် ဗုဒ္ဓဝါဒ၏ အခြေခံသဘောကို ပိုင်နိုင်ပြီးဖြစ်သည်၊ ဝါဒတပါးက မချောက်ချားနိုင်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ကိုလည်း ရရှိပြီး ဖြစ်နိုင်သည်။

ထို့ပြင် မျက်မှောက်လောက၏ သာယာမှုအတွက် လူ့ဝတ္တရားအုပ်ချုပ်သော မင်းတို့၏ ဝတ္တရား စသည်တို့ ကိုလည်း စေ့စုံစွာ ဟောကြားထားတော်မူသဖြင့် ဒီဃနိကာယ် သုတ် ၃-ကျမ်းကို တတ်ကျွမ်းသည့် သံဃာတော်သည် ဒါယိကာ ဒါယိကာမတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ လမ်းညွှန်ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးဖြစ်မည်မှာ မချွတ်ပင် ဖြစ်ချေသည်၊ ဒီဃနိကာယ် ကိုနည်းမှီလျက် ကျန်နိကာယ်ဝင် ကျမ်းများ၏ အနက်အဓိပ္ပါယ်ကိုလည်း အလွယ် တကူ သိမြင်နား လည်နိုင်ဖွယ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် သင်ရိုး၌ သုတ် ၃-ကျမ်းကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

အဘိဓမ္မာကား လောက၌ ရှိသော သက်ရှိ သက်မဲ့ တရားအားလုံး၏ သဘာဝ အစစ်အမှန်ကို တိကျစွာ ဝေဖန်ဖော်ထုတ်၍ ဟောကြားသော ဒေသနာဖြစ်၏၊ သို့ဖြစ်၍ အဘိဓမ္မာတတ်ကျွမ်းမှသာလျှင် အမှန်တရားကို ဖောက်ထွင်း၍ မြင်နိုင်သည့် ပဋိဝေဓဉာဏ်ကို ရရှိနိုင်မည်ဖြစ်၏။ အစစ်အမှန် သဘောကို ပိုင်နိုင်ထိမိစွာ တတ်ကျွမ်းသိမြင်လျှင် ဗုဒ္ဓတရားတော်၌ မယိမ်းမယိုင် သက်ဝင်ခိုင်မြဲလေပြီ၊ ထို့ပြင် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ရှင် ဘုရားသခင်တို့သာလျှင် အဘိဓမ္မာသဘောကို ပြည့်ဝစုံလင် ကုန်စင်အောင် ဟောတော်မူနိုင်သည်ဟု ရှင်တော်ဘုရား၏ ဉာဏအစိန္တေယျကို ကြည်ညိုလာနိုင်သည်။

သို့ဖြစ်ရကား သာသနာ့ဝန်ထမ်း ရဟန်းတော်များအတွက် အဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်းကို သင်ရိုးအဖြစ် သတ်မှတ် ထားခဲ့ခြင်းမှာ ဗုဒ္ဓသာသနာအတွက် မယိမ်းမယိုင် ခိုင်မြဲသော အဆောက်အဦကြီး တည်ဆောက်ထားခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်ပေသည်။

အချုပ်အားဖြင့် အဘိဓမ္မာဒေသနာသည် ဗုဒ္ဓသာသနာ၏ မြဲမြံသော ရေသောက်မြစ်ဖြစ်သည်၊ ဒီဃနိကာယ် သုတ် ၃-ကျမ်းမှာမူ လောကီလောကုတ္တရာ နှစ်ဖြာသော အကျိုးတည်းဟူသော အသီး အပွင့်တို့ကို ပေးစွမ်း နိုင်သော ပင်လုံးကျွတ်ဝေဆာသည့် ပဒေသာပင်ကြီးပင်ဖြစ်သည်၊ ဝိနည်းဒေသနာမှာ ထိုပဒေသာပင်ကြီးကို အသီးအပွင့်တို့ဖြင့် ဝေဖြာရှင်သန်စေရန် ပြုစု ပျိုးထောင် စောင့်ရှောက်သည့် ဥယျာဉ်မှူးကြီးပင် ဖြစ်သည်။

ဤသို့ မြတ်ဗုဒ္ဓရှင်တော်ဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည့် ပိဋကတ်သုံးပုံ၏ တရားအဆီ အနှစ်များအားလုံး အကျုံးဝင်သော သင်ရိုးမာတိကာ အစီအစဉ်တရပ် ရှိခဲ့ခြင်းကြောင့်သာလျှင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ပရိယတ္တိသာသနာ တော်ကြီးသည် ယနေ့တိုင်အောင်ပင် တိုးတက်စည်ကား ပြန့်ပွါး နေခြင်း ဖြစ်သည်။

နောက်ပိုင်းခေတ် အဘိဓမ္မာ

ကုန်းဘောင်ခေတ် ကုန်ဆုံးပြီးသည့်အချိန်မှစ၍ မျက်မှောက်ခေတ်အထိ အချိန်ကာလအတွင်း၌လည်း အဘိဓမ္မာ လေ့လာ သင်ကြားခြင်းနှင့် အဘိဓမ္မာကျမ်းဂန်များ ရေးသား ပြုစုခြင်းတို့မှာ ယုတ်လျော့ နည်းပါး သွားခြင်းမရှိဘဲ တိုးတက်၍သာ လာခဲ့ပေသည်၊ ထိုခေတ်အတွင်း ရေးသား ပြုစုသည့်ကျမ်းတို့မှာ ယေဘုယျ အားဖြင့် မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားသော ကျမ်းတို့သာဖြစ်ပေသည်၊ သို့ရာတွင် လယ်တီဆရာတော်၏ ပရမတ္ထဒီပနီဋီကာမှ အစပြု၍ အင်္ကုရဋီကာ စသော ပါဠိဘာသာဖြင့် ရေးသော ကျမ်းများလည်း ထွက်ပေါ်ခဲ့ ပေသည်။

ထို့ပြင် ပဌမပြန် စာမေးပွဲ ဓမ္မာစရိယ စာမေးပွဲများနှင့်တကွ ထိုထိုဒေသဆိုင်ရာ စာမေးပွဲတို့၌ အဘိဓမ္မာ ကျမ်းစာများကို မလွတ်တမ်း ပြဋ္ဌာန်းသတ်မှတ်ထားရကား အဘိဓမ္မာသည် စာသင်သားတိုင်း မုချသင်ယူရသည့် ဘာသာတရပ် ဖြစ်လာခဲ့ပေသည်၊ ဤသို့ ပရိယတ္တိသာသနာဝန်ကို ထမ်းဆောင်သည့် ရဟန်းတော်များ လောက၌သာ အဘိဓမ္မာသည် ထင်ရှား ခေတ်စားခဲ့သည် မဟုတ်ပေ၊ လူပုဂ္ဂိုလ်အမြောက် အမြားတို့သည်လည်း ပြင်းပြသော အာသာဆန္ဒဖြင့် အဘိဓမ္မာကို လေ့လာလိုက်စားခဲ့ကြပေသည်။

၁၃၁၄-(၁၉၅၂) ခုနှစ်မှ စ၍ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ ဗုဒ္ဓသာသနာအဖွဲ့က နှစ်စဉ်ကျင်းပခဲ့သော အဘိဓမ္မာ စာမေးပွဲနှင့် ၁၉၅၅-ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော ဋီကာကျော် မြန်မာပြန်စာမေးပွဲများသည်ကား အဆိုပါ လူပုဂ္ဂိုလ် တို့၏ အဘိဓမ္မာလေ့လာလိုက်စားမှုကို ထင်ရှားသိသာစွာ တိုးတက် စေခဲ့ပေသည်။

ဤသို့အားဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးမှစ၍ ယနေ့အထိ အချိန်ကာလအတွင်း၌ အဘိဓမ္မာစာပေ တိုးတက်ခဲ့ပုံမှာ လွန်စွာပင် ကျယ်ဝန်း ပြန့်ပြောလှပေသည်၊ သို့ဖြစ်၍ ထိုခေတ်များအတွင်း ထွက်ပေါ်ခဲ့သည့် အဘိဓမ္မာ ကျမ်းများနှင့် ကျမ်းပြုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အကြောင်းကို အသီးအသီး ဖော်ပြရမည်ဆိုလျှင် အလွန်ပင် ရှည်လျား ပေမည်၊ သို့ဖြစ်သောကြောင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးမှစ၍ နောက်ပိုင်းတွင် ထွက်ပေါ်ခဲ့သည့် ကျမ်းများနှင့်တကွ မြန်မာပြည်ပြု အဘိဓမ္မာကျမ်းများ အားလုံး၏ စာရင်းအချုပ်ကို ရနိုင်သမျှ ရှာဖွေစုဆောင်းကာ ဖော်ပြလိုက်ရ ပေသတည်း။

မြန်မာပြည်ပြု အဘိဓမ္မာကျမ်းများ

( က ) ပါဠိဘာသာရေးကျမ်းများ
၁။ ပရမတ္ထဗိန္ဓုပါဌ်၊ ကျစွာမင်း(၅၉၆-၆၁၁)
၂။ အဋ္ဌသာလိနီယောဇနာပါဌ်၊ ရှင်ဉာဏကိတ္တိ (၇၁၂-ခန့်)
၃။ သမ္မောဟဝိနောဒနီယောဇနာပါဌ်
၄။ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဋီကာပါဌ်၊ ရှင်သဒ္ဓမ္မဇောတိပါလ (၈၀၈)
၅။ နာမစာရဒီပကပါဌ်၊ ရှင်သဒ္ဓမ္မဇောတိပါလ (၈၀၈)
၆။ မဏိသာရမဉ္ဇူသာဋီကာပါဌ်၊ ရှင်အရိယဝံသ (၈၃၀)
၇။ မဏိဒီပ ဋီကာပါဌ် ရှင်အရိယဝံသ (၈၃၀)
၈။ (က) မဓုသာရတ္ထဒီပနီဋီကာပါဌ်၊ ရှင်အာနန္ဒ (၉၁၂-ခန့် )
၈။ (ခ) အဘိဓမ္မနယပကာသနီ- အမည်မသိ
၉။ အဖေဂ္ဂု သာရဒီပနီဋီကာပါဌ်၊ ရှင်မဟာသုဝဏ္ဏဒီပ (၉၁၂-ခန့်)
၁၀။ ပဋ္ဌာနသာရဒီပနီဋီကာပါဌ်၊ ရှင်သဒ္ဓမ္မာလင်္ကာရ (၉၄၂)
၁၁။ ဓာတုကထာဋီကာဝဏ္ဏနာပါဌ်၊ ရှင်တိလောကဂုရု (၉၆၇-ခန့်)
၁၂။ ဓာတုကထာအနုဋီကာဝဏ္ဏနာပါဌ်၊ ရှင်တိလောကဂုရု (၉၆၇-ခန့်)
၁၃။ ယမကဝဏ္ဏနာဋီကာပါဌ်၊ ရှင်တိလောကဂုရု (၉၇၇)
၁၄။ ပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာဋီကာပါဌ်၊ ရှင်တိလောကဂုရု (၉၇၇)
၁၅။ ဝီသတိဝဏ္ဏနာပါဌ်၊ ရှင်မုနိန္ဒဃောသ၊ တောင်ဘီလာဆရာတော် (၉၉၁ ခန့်)
၁၆။ ဓာတုကထာယောဇနာပါဌ်၊ ရှင်သာရဒဿီ၊ ပုဗ္ဗာရုံဆရာတော် (၁၀၉၅-ခန့်)
၁၇။ ပစ္စယတ္ထပကာသနီပါဌ်၊ ရှင်ဇမ္ဗုဓဇ၊ ဆရာတော်ဦးဗုဓ် (၁၁၈၂)
၁၈။ ပစ္စယဃဋနပကာသနီပါဌ်၊ ရှင်ဇမ္ဗုဓဇ၊ ဆရာတော်ဦးဗုဓ် (၁၁၈၃)
၁၉။ ရူပဘေဒပကာသနီပါဌ်၊ ရှင်ဇမ္ဗုဓဇ၊ ဆရာတော်ဦးဗုဓ် (၁၁၈၃)
၂၀။ ရူပဝိဘာဂပါဌ်၊ အမည်မသိ
၂၁။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဒီပနီပါဌ်၊ ရှင်သီလာစာရ (၁၁၆၃)
၂၂။ သုစိတ္တာလင်္ကာရပါဌ်၊ အမည်မသိ
၂၃။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဂဏ္ဌိပဒပါဌ်၊ အမည်မသိ
၂၄။ ပရမတ္ထဒီပနီဋီကာပါဌ်၊ ရှင်ဉာဏ၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ၊ လယ်တီဆရာတော် (၁၂၅၉)
၂၅။ ယမကဝိသဇ္ဇနာပါဌ်၊ ရှင်ဉာဏ၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ၊ လယ်တီဆရာတော် (၁၂၇၃)
၂၆။ ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသဒီပနီပါဌ်၊ ရှင်ဉာဏ၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ၊ လယ်တီဆရာတော် (၁၂၇၃)
၂၇။ အနုဒီပနီပါဌ်၊ ရှင်ဉာဏ၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ၊ လယ်တီဆရာတော် (၁၂၇၃)
၂၈။ အင်္ကုရဋီကာပါဌ်၊ ရှင်ဝိမလ၊ တလိုင်းကုန်း (၁၂၆၇)
၂၉။ အနုဝိဘာဝနီပါဌ်၊ ရှင်သာဂရ၊ ဖားကူးဆရာတော် (၁၂၇၁)
၃၀။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဝိနိစ္ဆယပါဌ်၊ ရှင်မေဓာသီရိ (၁၂၇၃)
၃၁။ မဟာအတုလဋီကာပါဌ်၊ ရှင်နာဂိန္ဒသာမိ (၁၂၇၆)
၃၂။ ပရမတ္ထဝိသောဓနီဋီကာသစ်ပါဌ်၊ ရှင်ဒီပမာလာ၊ ချောင်းဦး
၃၃။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီယောဇနာပါဌ်၊ ရှင်ဉာဏိန္ဒ (၁၂၀၀)
၃၄။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဇောတိကဋီကာပါဌ်၊ ရှင်နန္ဒမာလာ(၁၂၈၁)
၃၅။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဝိနိစ္ဆယဋီကာပါဌ်၊ ရှင်ပညာဇောတ (၁၂၈၁)
၃၆။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဝိကာသနီပါဌ်၊ အမည်မသိ
၃၇။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီယောဇနာပါဌ်၊ ဦးကဝိ (ဦးရွှေမင်း)
၃၈။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီပဒယောဇနာပါဌ်၊ အမည်မသိ
၃၉။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟယောဇနာပါဌ်၊ ဦးသောမ(ဦးသာဆိုင်)
၄၀။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟယောဇနာပါဌ်၊ ဦးကဝိ (ဦးရွှေမင်း)
၄၁။ ကလျာဏဋီကာပါဌ်၊ ရှင်ကလျာဏ
၄၂။ ပရမတ္ထသင်္ဂဟပါဌ်- ရှင်ဝိသုဒ္ဓ၊ တောင်ခွင်သာသနာပိုင် (၁၂၉၀)

(ခ) နိသျနှင့် မြန်မာပြန်ကျမ်းများ

၁။ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်နိသျ၊ အမည်မသိ
၂။ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်သုဒဿန၊ ဒုတိယစံကျောင်းဆရာတော် (၁၁၇၇-၁၂၅၀)
၃။ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်အဂ္ဂဓမ္မ၊ ထနောင်းဝန်းဆရာတော်
၄။ ဓမ္မသင်္ဂဏိပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇာဂရ၊ မိုးထိ
၅။ (က) ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်မြန်မာပြန်၊ ဦးမြို့
၅။ (ခ) ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်မြန်မာပြန် ဗုဒ္ဓသာသနာအဖွဲ့ (၁၃၂၆)
၆။ ဝိဘင်းပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်သာရဓမ္မ
၇။ ဝိဘင်းပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇာဂရ၊ မိုးထိ
၈။ ဓာတုကထာပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်မုနိန္ဒဃောသ၊ တောင်ဘီလာဆရာတော် (၉၄၀- ၁၀၁၃)
၉။ ဓာတုကထာပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်အဂ္ဂဓမ္မ၊ နန်းကျောင်းဆရာတော် (၉၈၅-ခန့်)
၁၀။ ဓာတုကထာပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်အနန္တဓဇ၊ တောင်ဘီလူးဆရာတော် (၁၀၃၄-ခန့်)
၁၁။ ဓာတုကထာပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်နန္ဒမေဓာ၊ ထန်းတပင်ဆရာတော် (၁၁၃၀-ခန့်)
၁၂။ ဓာတုကထာပါဠိတော်နိသျ၊ အမည်မသိ
၁၃။ ဓာတုကထာပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇမ္ဗုဒီပဓဇ (၁၂၀၀-ခန့်)
၁၄။ (က) ဓာတုကထာပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇာဂရ၊ မိုးထိ
၁၄။ (ခ) ဓာတုကထာ (အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်)၊ အရှင်နာရဒ၊ မူလပဋ္ဌာန်းဆရာတော်
၁၅။ ပုဂ္ဂလပညတ်ပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇမ္ဗုဒီပဓဇ (၁၂၀၀-ခန့်)
၁၆။ ပုဂ္ဂလပညတ်ပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်သာဂရ၊ ဆင်တဲဆရာတော် (၁၂၂၁-ခန့်)
၁၇။ ပုဂ္ဂလပညတ်ပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇာဂရ၊ မိုးထိ

၁၀၈။ ပုဂ္ဂလပညတ်ပါဠိတော်မြန်မာပြန်- ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ ဗုဒ္ဓသာသနာအဖွဲ့ (၁၃၂၄)

၁၉။ ကထာဝတ္ထုပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇမ္ဗုဒီပဓဇ (၁၂၀၀-ခန့်)
၂၀။ ကထာဝတ္ထုပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇာဂရ၊ မိုးထိ

၂၁။ ကထာဝတ္ထုပါဠိတော်မြန်မာပြန်- ပြည်တောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ ဗုဒ္ဓသာသနာအဖွဲ့ (၁၃..)

၂၂။ ယမိုက်ပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်မုနိန္ဒဃောသ၊ တောင်ဘီလာဆရာတော်။
၂၃။ ယမိုက်ပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်အဂ္ဂဓမ္မ၊ နန်းကျောင်းဆရာတော်
၂၄။ ယမိုက်ပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်အနန္တဓဇ၊ တောင်ဘီလူးဆရာတော် (၁၀၃၄-ခန့်)
၂၅။ ယမိုက်ပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်နန္ဒမေဓာ၊ ထန်းတပင်ဆရာတော် (၁၁၃၈-ခန့်)
၂၆။ ယမိုက်ပါဠိတော်နိသျ၊ အမည်မသိ
၂၇။ ယမိုက်ပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇမ္ဗုဒီပဓဇ (၁၂၀၀-ခန့် )
၂၀။ ယမိုက်ပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇာဂရ၊ မိုးထိ
၂၉။ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်မုနိန္ဒဃောသ၊ တောင်ဘီလာ (၉၄၀-၁၀၁၃)
၃၀။ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်အဂ္ဂဓမ္မ၊ နန်းကျောင်း (၉၀၅-ခန့်)
၃၁။ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်အနန္တဓဇ၊ တောင်ဘီလူး (၁၀၃၄-ခန့်)
၃၂။ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျ၊ တောင်တွင်းဦးဖျော်(ဦးဉာဏ) (၁၁၂၄-မတိုင်မီ)
၃၃။ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်နန္ဒမေဓာ၊ ထန်းတပင် (၁၁၃၀-ခန့်)
၃၄။ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျ၊တောရှဦးဒီပ(ငယ်မည် ဦးအောင်ဘော်)
၃၅။ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျ၊ အမည်မသိ
၃၆။ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇမ္ဗုဒီပဓဇ (၁၂၀၀-ခန့်)
၃၇။ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျ၊ ရှင်ဇာဂရ (မိုးထိ)
၃၈။ အဋ္ဌသာလိနီအဋ္ဌကထာနိသျ-ရှင်အရိယာလင်္ကာရ၊ နေရင်းဆရာတော် (၁၀၇၆-ခန့်)
၃၉။ အဋ္ဌသာလိနီအဋ္ဌကထာနိသျ-ရှင်မေဓာ၊ ပြည်ဆရာတော် (၁၂၂၅)
၄၀။ အဋ္ဌသာလိနီ(အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်)-ဦးဖေမောင်တင် (ပါမောက္ခဟောင်း) (၁၂၈၁)
၄၁။ သမ္မောဟဝိနောဒနီအဋ္ဌကထာနိသျ-ရှင်အရိယာလင်္ကာရ၊ နေရင်းဆရာတော် (၁၀၇၆-ခန့်)
၄၂။ ပဉ္စပကရဏအဋ္ဌကထာနိသျ-ရှင်ပညာသီဟ၊ ဂူကြီးဆရာတော်(၁၁၄၄-ခန့်)
၄၃။ ယမိုက်အဋ္ဌကထာနိသျဟောင်း (အမည်မသိ)
၄၄။ မူလဋီကာနိသျ-ရှင်အဂ္ဂဓမ္မ၊ နန်းကျောင်းဆရာတော် (၉၈၅-ခန့်)
၄၅။ မူလဋီကာနိသျ·ရှင်ဓမ္မာဘိနန္ဒ၊ ပဌမ ဗားကရာဆရာတော် (၁၁၄၄-ခန့်)
၄၆။ မူလဋီကာနိသျ၊ ရှင်ပညာသီဟ၊ ဂူကြီးဆရာတော်
၄၇။ မူလဋီကာနိသျ၊ ရှင်မဏိဇောတ၊ ခင်မကန်ဆရာတော် (၁၁၉၉-ခန့်)
၄၈။ အဋ္ဌသာလိနီမူလဋီကာဂဏ္ဌိနိသျ၊ ဦးကေလာသ၊ ကြာခံဆရာတော် (၁၃၁၉)
၄၉။ အနုဋီကာနိသျ၊ ရှင်အရိယဝံသ (၈၃၀-ခန့်)
၅၀။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟနိသျ ၁၊ ရှင်မုနိန္ဒဃောသ၊ ဗဟင်ဆရာတော် (၁၁၄၄-ခန့်)

၁။ တောင်ဘီလာဆရာတော်သည်ပြုစုသည့် သင်္ဂြိုဟ်နိသျ(၂၂)မူ၏စာရင်းကို ပိဋကတ်သမိုင်းစာတမ်းတွင် ရှုပါ။

၅၁။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟနိသျ၊ ရှင်မုနိန္ဒာဘိဓဇ၊ ကျီးသဲလေးထပ်ဆရာတော် (၁၁၇၉-၁၂၅၆)
၅၂။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟနိသျ၊ ဦးကေလာသ(ဦးသံမှို)
၅၃။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟနိသျ၊ ရှင်ဇာဂရ၊ မိုးထိ
၅၄။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟနိသျ၊ ရှင်အဂ္ဂဝံသ၊ တောင်သာ
၅၅။ သင်္ဂြိုဟ်မြန်မာပြန်၊ ဦးလှတင်၊ မန္တလေးတက္ကသိုလ် (၁၃၂၂)
၅၆။ ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယနိသျ၊ ရှင်ဉာဏာလင်္ကာရ၊ ပဌမဆင်တဲဆရာတော် (၁၁၉၉-ခန့်)
၅၇။ နာမရူပပရိစ္ဆေဒနိသျ၊ ရှင်ဉာဏာလင်္ကာရ၊ ပဌမဆင်တဲဆရာတော် (၁၁၉၉-ခန့်)
၅၈။ အဘိဓမ္မာဝတာရနိသျ၊ ရှင်ဉာဏ၊ ပဌမကျော် (၁၁၁၅-ခန့်)
၅၉။ အဘိဓမ္မာဝတာရနိသျ၊ ရှင်မုနိန္ဒာဘိဝံသ၊ စလင်းသာသနာပိုင် (၁၁၈၁-ခန့်)
၆၀။ သုစိတ္တာလင်္ကာရနိသျ၊ အမည်မသိ
၆၁။ ပရမတ္ထဗိန္ဒုနိသျ၊ ရှင်ဓမ္မာဘိနန္ဒ၊ ပဌမဗားကရာဆရာတော် (၁၁၄၄-ခန့်)
၆၂။ သစ္စသံခိပ်နိသျ၊ အမည်မသိ
၆၃။ သစ္စသံခိပ်နိသျ၊ ရှင်စက္ကိန္ဒ၊ ဆရာတော် ဦးဗုဓ် (၁၁၈၁-ခန့်)
၆၄။ ပစ္စယတ္ထပကာသနီနိသျ၊ ရှင်စက္ကိန္ဒ၊ ဆရာတော် ဦးဗုဓ် (၁၁၈၁-ခန့်)
၆၅။ ရူပဘေဒပကာသနီနိသျ၊ ရှင်စက္ကိန္ဒ၊ ဆရာတော် ဦးဗုဓ် (၁၁၈၁-ခန့်)
၆၆။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဒီပနီနိသျ၊ ရှင်သီလာစာရ၊ ပန်းလွှာဆရာတော်
၆၇။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဝိနိစ္ဆယနိသျ၊ ရှင်မေဓာသီရိ (၁၂၇၃)
၆၈။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီဋီကာနိသျ၊ ရှင်အရိယာလင်္ကာရ၊ နေရင်းဆရာတော် (၁၀၇၀-ခန့်)
၆၉။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီဋီကာနိသျ၊ ရှင်ဇနိန္ဒ၊ ဒုတိယဆင်တဲဆရာတော် (၁၂၀၄)
၇၀။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီဋီကာနိသျ၊ ရှင်ပညာဇောတ၊ ဒုတိယဗားကရာဆရာတော်(၁၂၂ဝ-ခန့်)
၇၁။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီဋီကာနိသျ၊ ရှင်မေဓာ၊ ပြည်ဆရာတော် (၁၂၂၀-ခန့်)

၇၂။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီဋီကာနိသျ၊ မင်းကြီးမဟာသီရိဇေယျသူမိုင်းခိုင်းမြို့စား (၁၁၇၇-၁၂၅၄)

၇၃။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီဋီကာနိသျ၊ ရှင်ကေလာသ၊ မုံရွာ
၇၄။ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီဋီကာနိသျ၊ ရှင်ကေလာသ၊ ပစ္ဆိမာရုံ
၇၅။ ဋီကာကျော်နိသျ၊ ရှင်အာဠာရ၊ မေဒိနီဆရာတော် (၁၃၀၄)
၇၆။ ဋီကာကျော်နိသျ၊ ရှင်ပညာ၊ ပခုက္ကူ ဆရာတော် (၁၃၀၄)
၇၇။ ဋီကာကျော်မြန်မာပြန်၊ မေဓာဝီဆရာဆိုင်
၇၈။ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဋီကာနိသျ၊ ရှင်အရိယာလင်္ကာရ၊ နေရင်းဆရာတော် (၁၀၇၀-ခန့်)
၇၉။ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဋီကာနိသျ၊ ရှင်သဒ္ဓမ္မရံသီ
၈၀။ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာဋီကာနိသျ၊ ရှင်အာလောက၊ သက်ငယ်ကျင်း (၁၁၈၂)
၈၁။ မဏိသာရမဉ္ဇူသာဋီကာနိသျ၊ ရှင်ပညာသီဟ၊ ခင်ကြီးပု (၁၁၉၉-ခန့်)
၈၂။ မဏိသာရမဉ္ဇူသာဋီကာနိသျ၊ ရှင်နာဂိန္ဒ၊ မိုးကောင်း (၁၂၄၆-ခန့်)
၈၃။ မဏိသာရမဉ္ဇူသာဋီကာနိသျ၊ ရှင်ဝိသုဒ္ဓ၊ သစ်ဆိမ့်
၈၄။ အဖေဂ္ဂုသာရဒီပနီနိသျ၊ ရှင်ဒီပါလင်္ကာရ၊ ဒု-ငါးခုန်ဆရာတော်
၈၅။ အဘိဓမ္မာဝတာရဋီကာသစ်နိသျ၊ အမည်မသိ
၈၆။ သစ္စသံခိပ်ဋီကာသစ်နိသျ၊ အမည်မသိ
၈၇။ ပရမတ္ထဒီပနီဋီကာနိသျ၊ ရှင်ကဝိ
၈၈။ ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသဒီပနီနိသျ၊ ရှင်အဂ္ဂဝံသ (၁၂၈၅)

မှတ်ချက်

ပိဋကတ်သမိုင်းစာတမ်းလာ သင်္ဂြိုဟ်နိသျ (၂၂) မူနှင့် ပေါင်းသော် မြန်မာပြည်ပြု နိသျနှင့် မြန်မာပြန် ကျမ်းပေါင်း (၁၁၂) စောင် တွေ့ရှိရသည်။

(ဂ) အထွေထွေကျမ်းများ

၁။ မာတိကာအရကောက်ကျမ်း၊ ရှင်မုနိန္ဒဃောသ၊ တောင်ဘီလာဆရာတော် (၉၄၀-၁၀၁၃)
၂။ မာတိကာအရကောက်ကျမ်း၊ ရှင်အဂ္ဂဓမ္မ၊ နန်းကျောင်းဆရာတော် (၉၈၅-ခန့်)
၃။ မာတိကာအရကောက်ကျမ်း၊ ရှင်အနန္တဓဇ၊ တောင်ဘီလူးဆရာတော် (၁၀၃၄-ခန့်)
၄။ မာတိကာအရကောက်ကျမ်း၊ ရှင်ဓမ္မာဘိနန္ဒ၊ ပဌမဗားကရာဆရာတော် (၁၁၄၄-ခန့်)
၅။ မာတိကာအရကောက်ကျမ်း၊ ရှင်နန္ဒမေဓာ၊ ထန်းတပင်ဆရာတော် (၁၁၃၀-ခန့်)
၆။ မာတိကာအရကောက်ကျမ်း၊ အမည်မသိ
၇။ ဓာတုကထာအရကောက်ကျမ်း၊ ဓာတုကထာပါဠိတော်နိသျရှု
၈။ ယမိုက်အရကောက်ကျမ်း၊ ယမိုက်ပါဠိတော်နိသျရှု
၉။ ပဋ္ဌာန်းအရကောက်ကျမ်း၊ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နိသျရှု
၁၀။ မာတိကာဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ဉာဏ၊ တောင်တွင်းဦးဖျော် (၁၁၈၁)
၁၁။ မာတိကာချိုး၊ ရှင်စန္ဒမာလာ ဒုတ်လှမ်းဆရာတော် (၁၁၈၅)
၁၂။ မာတိကာကြေးမုံ၊ ရှင်စန္ဒိမာ (၁၂၃၂)

၁၃။ မာတိကာနှင့်ဓာတုကထာဂဏ္ဍိသစ် (သာရတ္ထမေဒိနီ)၊ ရှင်အာဠာရ၊ မေဒိနီဆရာတော် (၁၂၉၀)

၁၄။ မာတိကာဓာတုကထာ အမေးအဖြေ၊ သုဓမ္မဝတီပါဠိဆရာကြီးများ (၁၃၀၃)
၁၅။ မာတိကတ္ထဝိဘာဝနီ၊ ရှင်ဝိသဒဉာဏ (၁၃ဝ၅)
၁၆။ မာတိကတ္ထဗောဒိနီ (ဆရာလွတ်ညဝါ)၊ ရှင်ဥက္ကံသမာလာ (၁၃၂၃)
၁၇။ ဓာတုကထာဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ဉာဏ၊ တောင်တွင်းဦးဖျော် (၁၁၈၁)
၁၈။ ဓာတုကထာချိုးနှင့်အဖြေ၊ ရှင်စန္ဒမာလာ၊ ဒုတ်လှမ်းဆရာတော် (၁၁၈၅)
၁၉။ ဓာတုကထာသံပေါက်၊ ဂူကျောင်းဆရာတော်
၂၀။ ဓာတုကထာဥဒါန်းချုပ်ဂါထာ၊ ဂူကျောင်းဆရာတော်
၂၁။ ဓာတုကထာဝိဇ္ဇာမျိုးနှင့် ဓာတုကထာကဗျာ၊ မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံဆရာတော်
၂၂။ ဓာတုကထာတ္ထဒီပနီ၊ ရှင်သုစိတ္တသာရ (၁၃ဝ၁)
၂၃။ ဓာတုကထာဝိဘာဝနီ၊ ရှင်ဝိသဒဉာဏ (၁၃၁၅)
၂၄။ ယမိုက်ဂဏ္ဌိကျမ်း၊ ရှင်ဉာဏ-တောင်တွင်း ဦးဖျော် (၁၁၈၁)
၂၅။ ယမိုက်ဂဏ္ဌိအမေးအဖြေ၊ ရှင်ဓမ္မသေန (၁၃၁၇)
၂၆။ ယမိုက်အနုဂဏ္ဍိကျမ်း၊ ဦးကြီးဖေ၊ ပထမကျော် (၁၃၁၆)
၂၇။ ယမိုက်ချိုး၊ ရှင်ဉာဏ၊ တောင်တွင်း ဦးဖျော် (၁၁၈၁)
၂၈။ ယမိုက်ကဗျာ၊ မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံဆရာတော်
၂၉။ ယမိုက်မှတ်ပုံကျမ်း (တောင်မြို့နည်း)၊ ရှင်ဉာဏဝရ
၃၀။ ယမိုက်အဓိပ္ပါယ်ကျမ်း (တောင်မြို့နည်း)၊ ရှင်ဉာဏဝရ
၃၁။ ယမိုက်အရကောက်အဓိပ္ပါယ်၊ ရှင်အရိန္ဒမ (၁၂၁၄-၁၂၄၀)
၃၂။ ယမိုက်အဖြေကျမ်း၊ ရှင်ဉာဏ၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ၊ လယ်တီဆရာတော် (၁၂၈၅)
၃၃။ ယမကပဋ္ဌာနဂဏ္ဌိသစ်(သာရတ္ထမေဒိနီ)၊ ရှင်အာဠာရ (၁၂၉၉)
၃၄။ ယမကတ္ထဝိဘာဝနီ၊ ရှင်ဝိသဒဉာဏ(၁၂၉၅)
၃၅။ ယမကဝိဘာဂ ပကာသနီ၊ ရှင်ဝိမလ (၁၂၉၇)
၃၆။ ယမိုက်ပါရဂူကျမ်း၊ ရှင်နာရဒ၊ မူလပဋ္ဌာန်းဆရာတော် (၁၃၁၃)
၃၇။ ယမကနယ ဒီပနီ၊ ရှင်ဝေပုလ္လ
၃၇။ ယမကနီတိ၊ ရှင်ဝိစာရာဘိဝံသ (၁၃၂၀)
၃၉။ ယမကတ္ထသင်္ဂဟ၊ ရှင်ဝဏ္ဏ (၁၃၂၂)
၄၀။ ယမကနယူပဒေသကျမ်း၊ ရှင်သူရိယ၊ အဘိဓဇမဟာရဋ္ဌဂုရု၊ မစိုးရိမ်ဆရာတော်
၄၁။ ပဋ္ဌာန်းသုံးချက်စု၊ ရှင်သူရိယ၊ သဲအင်းသာသနာပိုင် (၁၁၂၅-၁၂၀၁)
၄၂။ ပဋ္ဌာန်းပစ္စည်းပြိုင်၊ ရှင်သူရိယ၊ သဲအင်းသာသနာပိုင် (၁၁၂၅-၁၂၀၁)
၄၃ (က)။ ပဋ္ဌာန်းရာသီစု၊ ရှင်သူရိယ၊ သဲအင်းသာသနာပိုင် (၁၁၂၅-၁၂၀၁)
၄၃ (ခ)။ စတုဝီသတိ(ပဋ္ဌာန်းကျမ်း)၊ ရှင်သုန္ဒရ (ပြည်-၁၂၅၀)
၄၄။ ပဋ္ဌာန်းအမေးအဖြေ၊ ရှင်ပဏ္ဍိတ-လယ်တီ (၁၂၈၈)
၄၅။ ပဋ္ဌာန်းအနုဂဏ္ဌိ၊ ဦးကြီးဖေ-ပထမကျော် (၁၃၀၀)
၄၆။ ပဋ္ဌာန်းပါရဂူကျမ်း၊ ရှင်နာရဒ၊ မူလပဋ္ဌာန်းဆရာတော်
၄၇။ ပဋ္ဌာန်းသုံးချက်စုခက်ဆစ်၊ ရှင်ဝိသုဒ္ဓ၊ တောင်ခွင်သာသနာပိုင်
၄၈။ ပဋ္ဌာန်းပစ္စည်းပြိုင်အဓိပ္ပါယ်၊ ရှင်ဝိသုဒ္ဓ၊ တောင်ခွင်သာသနာပိုင်
၄၉။ ပဋ္ဌာန်းသုံးချက်စုဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ကလျာဏဝံသ (၁၂၅၉)
၅၀ (က)။ ပဋ္ဌာန်းပစ္စည်းပြိုင်ဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ကလျာဏဝံသ (၁၂၅၉)
၅၀ (ခ)။ ပဋ္ဌာနသရူပနယူပဒေသကျမ်း-ရှင်သူရိယ၊ အဘိဓဇမဟာရဋ္ဌဂုရု မစိုးရိမ်ဆရာတော် (၁၃၁၁)

၅၁။ ပဋ္ဌာန်းသင်နည်း အကျဉ်းချုပ်၊ ရှင်သူရိယ၊ အဘိဓဇမဟာရဋ္ဌဂုရု မစိုးရိမ်ဆရာတော် (၁၃၁၅)

၅၂။ ပဋ္ဌာန်းအရကောက် အကျဉ်းချုပ်၊ မစိုးရိမ်ညဝါအဖွဲ့။
၅၃။ ပဋ္ဌာန နယဒီပနီ၊ ရှင်သောဘိတ (၁၃၁၄)
၅၄။ ပဋ္ဌာနသာရ ဝိဘာဝနီ၊ ရှင်ဝိသဒဉာဏ (၁၃၁၇)

၅၅။ ပဋ္ဌာန်းပုံပြင်၊ ရှင်ဝိသုဒ္ဓ၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ၊ ပဋ္ဌာန်းဆရာတော်၊ မစိုးရိမ် (၁၃၂၂)

၅၆။ ပစ္စယာကာရဒီပနီသံပေါက်၊ ရှင်စက္ကိန္ဒ၊ ဆရာတော်ဦးဗုဓ် (၁၁၀၃)
၅၇။ ပစ္စယပကာသနီကျမ်း၊ ရှင်ကေတုမာလာ (၁၂၅၇)
၅၈။ ပစ္စယတ္ထပကာသနီကျမ်း၊ ဦးတိလောက၊ သေက္ချတောင် (၁၂၇၅)
၅၉။ ပစ္စယဝိဘာဂသင်္ခေပကျမ်း၊ ရှင်ပညာဝံသ
၆၀။ ပစ္စယုဒ္ဒေသဒီပနီ၊ ရှင်ဝိစာရ၊ မြတောင်ဆရာတော် (၁၂၈၇)
၆၁။ ပစ္စယမဉ္စရီကျမ်း၊ ရှင်ပဏ္ဍိတ၊ (လယ်တီ ဦးမောင်ကြီး)
၆၂။ ညဝါတံခွန်ကျမ်း၊ ရှင်ဓမ္မသာမိ (၁၂၈၉)
၆၃။ အဘိဓမ္မာတံခွန်ကျမ်း၊ ရှင်အာဒိစ္စ၊ ဦးအုန်း (၁၂၃၅)
၆၄။ ယမကဝီထိမဉ္စရီကျမ်း၊ ရှင်အာဒိစ္စ၊ ဦးအုန်း (၁၂၃၅)
၆၅။ အဘိဓမ္မာညဝါ လရောင်ကျမ်း၊ ရှင်ကောဝိဒ(၁၂၉၈)
၆၆။ ပိုင်တောင်းမိန်တောင်းကျမ်း၊ မသိ။
၆၇။ အဋ္ဌသာလိနီဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ဉာဏဝရ၊ ကျော်အောင်စံထားဆရာတော် (၁၀၉၄)
၆၈။ အဋ္ဌသာလိနီဂဏ္ဌိ၊ ရှင်စန္ဒဝံသ၊ မြို့ပြင်ကြီးဆရာတော် (၁၂၁၆-ခန့်)
၆၉။ အဋ္ဌသာလိနီဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ဝိစာရိန္ဒ၊ ဒု-မင်းခင်းဆရာတော် (၁၂၈၀-ခန့်)
၇ဝ။ သမ္မောဟ ဝိနောဒနီဂဏ္ဌိ၊ ရွှေတောင်ဆရာတော် (၁၃၁၁)
၇၁။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ဉာဏဝရ၊ ကျော်အောင်စံထားဆရာတော် (၁၀၉၄)
၇၂။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ဇာဂရ၊ ဘုရားကြီးဆရာတော် (၁၂၀၅)
၇၃။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ဝရသမ္ဗောဓိ၊ ရေစကြိုဆရာတော် (၁၂၂၈)

၇၄။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်စုဒ်စောဒနာဂဏ္ဍိ၊ ရှင်သုဓမ္မာလင်္ကာရ၊ အလုံလေးထပ်ကြီးဆရာတော် (၁၃၁၅)

၇၅။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ပုစ္ဆာကျမ်း၊ အမည်မသိ
၇၆။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ပုစ္ဆာအဖြေ (ပုဥက္ကမဒီပနီအဖြေဂဏ္ဌိ)၊ ရှင်အာစရ (၁၂၃၁)
၇၇။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ဂဏ္ဍိကျမ်းသစ်အကျဉ်း၊ ဦးတိဿ (၁၂၃၉)
၇၈။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်းရိုးကြီး၊ ရှင်အဂ္ဂဓမ္မ၊ နန်းကျောင်းဆရာတော်
၇၉။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်အကောက်၊ ရှင်ဓမ္မာဘိနန္ဒ၊ ပဌမဗားကရာဆရာတော်
၈ဝ။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်အကောက်၊ ရှင်သာဂရ၊ စတုတ္ထဆင်တဲဆရာတော်
၈၁။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်အကောက်၊ မြို့ပြင်ကြီးဆရာတော်

၈၂။ အဘိဓမ္မတ္ထသရူပ ဒီပကကျမ်း၊ ရှင်စန္ဒဝံသ၊ ဒု-မြို့ပြင်ကြီးဆရာတော် (၁၁၈၉-၁၂၆၃)

၈၃။ အဘိဓမ္မသဝိနိစ္ဆယကျမ်း၊ ရှင်သာဂရ (ဆင်တဲ) ရှင်ပဏ္ဏဝါလင်္ကာရ၊ ရှင်နရိန္ဒ (ဆီးဘန်နီ) ရှင်စန္ဒဝံသ (မြို့ပြင်ကြီး)

၈၄။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ခေပနယကျမ်း၊ ဦးဆိုးပုံ
၈၅။ အဘိဓမ္မတ္ထဒီပနီကျမ်း၊ ရှင်ကဝိန္ဒ (၁၁၉ဝ)
၈၆။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဂဏ္ဍိကျမ်း၊ ရှင်ဝိစာရ၊ မင်းကျောင်းဆရာတော် (၁၂၀၄-၁၃ဝ၁)
၈၇။ အဘိဓမ္မာဝတ္ထု -ဦးဖိုးစိန်၊ တည်းဖြတ်သူ (၁၂၂၀)
၈၈။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ၊ အနုဝိဘာဝနီကျမ်း၊ ရှင်နာရဒ (၁၂၄၀)
၈၉။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟမဓုကျမ်း၊ ရှင်နာဂိန္ဒ (၁၂၄၆)
၉၀။ အဘိဓမ္မတ္ထသာရဒီပနီကျမ်း၊ ရှင်ကေတုမာလာ (၁၂၆၀-ခန့်)
၉၁။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟပကာသနီကျမ်း၊ ရှင်ပဏ္ဍိစ္စ (၁၂၆၂)
၉၂။ အဘိဓမ္မတ္ထမဉ္စရီ၊ ပြည်ဆရာတော်
၉၃။ အဘိဓမ္မာငါးစောင်တွဲ၊ ရှင်စန္ဒိမာ၊ စကားပင်ကျောင်းဆရာတော်
၉၄။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာကျမ်း၊ ရှင်အဂ္ဂဝံသ၊ ခေမာသီဝံဆရာတော် (၁၂၆၇)
၉၅။ အဘိဓမ္မတ္ထဒီပကကျမ်း၊ ရှင်ဉာဏဝံသ၊ ဗိုလ်ကုန်းဆရာတော် (၁၂၇၃)
၉၆။ အဘိဓမ္မတ္ထသရူပဒီပနီ၊ ဦးတိလောက၊ သေက္ချတောင်ဆရာတော် (၁၂၇၃)
၉၇။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဂါထာယောဇနာအကျယ်ကောက်၊ ရှင်နန္ဒမာလာ (၁၂၇၆)
၉၈။ မြန်မာအဘိဓမ္မာကျမ်း၊ နိဗ္ဗိန္ဒဆရာတော်၊ ပြည်မြို့ (၁၂၈၈)
၉၉။ အဘိဓမ္မတ္ထပကာသနီကျမ်း၊ ညောင်ဖြူပင်ဆရာတော်၊ အလုံ (၁၂၉၀)
၁၀၀။ အဘိဓမ္မတ္ထနိယံကျမ်း၊ ရှင်ပရမ (၁၂၀၀)
၁၀၁။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟသိင်္ဂီကျမ်း၊ ရှင်ပညာဝံသ (၁၂၉၆)
၁၀၂။ အဘိဓမ္မဂုဠှတ္ထဒီပနီကျမ်း၊ မေဓာဝီ ဆရာဆိုင် (၁၃၀၁)
၁၀၃။ အဘိဓမ္မာနေရောင်ကျမ်း၊ ရှင်ကောဝိဒ
၁၀၄။ ကိုယ်ကျင့်အဘိဓမ္မာ၊ ရှင်ဇနကာဘိဝံသ
၁၀၅။ အဘိဓမ္မာလမ်းညွှန်၊ ရှင်ဥတ္တမာဘိဝံသ (၁၃၁၆)
၁ဝ၆။ ကူညီရေးအဘိဓမ္မာ၊ ရှင်ဓမ္မသာမိ (၁၃၁၆)
၁၀၇။ အဘိဓမ္မာဉာဏ်ရောင်ကျမ်း၊ ရှင်ကေသရမောဠိ (၁၃၁၈)
၁ဝ၈။ ရှေးဦးသင်အဘိဓမ္မာ၊ ဦးအောင်သိမ်း၊ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (၁၃၁၈)
၁၀၉။ သဘောပြအဘိဓမ္မာ၊ ရှင်ပဏ္ဍိတ (၁၃၁၉)
၁၁၀။ အဘိဓမ္မာသင်တန်း၊ ဦးကံသာ
၁၁၁။ အဘိဓမ္မာအလွတ်ပညာ၊ ရှင်သံဝရ (၁၃၂၁)
၁၁၂။ ပရမတ္ထသူရကျမ်း၊ ရှင်ဓမ္မဝိလာသ (၁၁၃၂)
၁၁၃။ ပရမတ္ထမေဒနီကျမ်း၊ ရှင်တေဇောသာရ (၁၁၇၁)
၁၁၄။ ပရမတ္ထမေဒနီကျမ်းသစ်၊ ရှင်လက္ခဏ
၁၁၅။ ပရမတ္ထသရူပဘေဒနီကျမ်း၊ ရှင်ဝိသုဒ္ဓ၊ မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံဆရာတော် (၁၂၄၅)
၁၁၆။ ပရမတ္ထရတနာ၀ဠိ၊ မဟာဓမ္မသင်္ကြံ ချည်ပါရွာစား
၁၁၇။ ပရမတ္ထသံခိပ်ကျမ်း၊ ရှင်ဉာဏ၊ လယ်တီဆရာတော်
၁၁၈။ ပရမတ္ထသရူပဒီပကကျမ်း၊ ရှင်ကေတုမာလာ (၁၂၆၂)
၁၁၉။ ပရမတ္ထစက္ခုကျမ်း၊ ဒီပဲရင်းဆရာတော် (၁၂၇၅)
၁၂၀။ ပရမတ္ထသံခိပ်ဋီကာ၊ ရှင်ပဏ္ဍိတ၊ (လယ်တီ ဦးမောင်ကြီး၊ မဟာဝိဇ္ဇာ)
၁၂၁။ ပရမတ္ထသံခိပ်အမေးအဖြေ
၁၂၂။ ပရမတ္ထခန္ဓာဒိနယဒီပနီ၊ ကျောင်းတော်ရာဆရာတော်၏ တပည့်
၁၂၃။ ပရမတ္ထသရူပအနုဝဏ္ဏနာကျမ်း၊ ရှင်သဒ္ဓမ္မဇောတိပါလ (၁၂၈၈)
၁၂၄။ ပရမတ္ထဇောတိကျမ်း၊ ဟံသာဝတီဆရာတော် (၁၃၀၀)
၁၂၅။ ပရမတ္ထသင်္ဂဟသံပေါက်အဓိပ္ပါယ်၊ ရှင်အမတဇောတိ (၁၃၂၄)
၁၂၆။ ပဥှက္ကမဒီပနီကျမ်း၊ ရှင်နရိန္ဒ၊ ဆုံထားဆရာတော် (၁၁၃၀)
၁၂၇။ ပဉ္စတာလီသပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာကျမ်း၊ ရှင်ကေတုမာလာ
၁၂၈။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒနယဒီပနီကျမ်း၊ ရှင်စန္ဒဝံသ၊ မြို့ပြင်ကြီးဆရာတော် (၁၂၄၅)
၁၂၉။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဒီပနီ၊ ရှင်ဉာဏ၊ လယ်တီဆရာတော်
၁၃၀။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အရသာ၊ ရှင်အရိယ၊ ညောင်လေးပင်တောရ
၁၃၁။ ပဏ္ဍိတဝေဒနီယဒီပနီ၊ ဦးတိလောက၊ သေက္ချတောင်ဆရာတော် (၁၂၆၇)
၁၃၂။ ဝီထိလက်ရိုးကျမ်း၊ ရှင်ဉာဏ၊ တောင်တွင်း-ဦးဖျော် (၁၀၈၆-၁၁၂၄)
၁၃၃။ ဝီထိလက်ရိုးကျမ်း၊ ရှင်ဂုဏ၊ ရွှေတောင်ဆရာတော် (၁၁၉၂-၁၁၇၂)
၁၃၄။ ဝီထိလက်ရိုးကျမ်း၊ ရှင်သူရိယ၊ သဲအင်းသာသနာပိုင် (၁၁၂၅-၁၂၀၁)
၁၃၅။ ဝီထိလက်ဆန်း၊ လယ်တီဆရာတော်၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ (ဦးဉာဏ)
၁၃၆။ ဝီထိစိတ္တပကာသနီ၊ ရှင်စက္ကိန္ဒ၊ ဆရာတော်ဦးဗုဓ် (၁၁၀၃)
၁၃၇။ (က)ဝီထိစိတ္တဝိကာသနီ၊ နေမျိုးဓမ္မကျော်သူ-ဦးဖား (၁၂၁၄-ခန့်)

၁၃၇။ (ခ) ဝိသယဆက္ကစိန္တာ (ဝီထိပိုင်း အာရုံ ၆.ပါး) နေမျိုးဓမ္မကျော်သူ-ဦးဖား (၁၂၁၄-ခန့်)

၁၃၈။ ဝီထိပုံ သိမ်ပုံ ဆန်းပုံကျမ်း၊ ရှင်ပဏ္ဍိတ၊ မိုင်းခိုင်းဆရာတော် (၁၂၃၆)
၁၃၉။ ရူပဝီထိပကာသနီကျမ်း၊ ရှင်စန္ဒဝံသ၊ မြို့ပြင်ကြီးဆရာတော် (၁၂၄၅)
၁၄၀။ ဝီထိမဉ္ဇရီကျမ်း၊ ရှင်ပဏ္ဍိတ၊ (လယ်တီ ဦးမောင်ကြီး၊ မဟာဝိဇ္ဇာ)
၁၄၁။ ဝီထိသင်္ခေပဒီပနီကျမ်း၊ ရှင်သုဇာတ (၁၂၈၉)
၁၄၂။ ဝီထိမှန်ပြကျမ်း၊ ရှင်သီရိဝိမလ (၁၂၉၈)
၁၄၃။ ဝီထိနှင့်သုံးချက်စု ဘာသာဋီကာ၊ ရှင်ဇနကာဘိဝံသ (၁၃၁၄)
၁၄၄။ ဂမ္ဘီရာဂမ္ဘီရမဟာနိဗ္ဗုတဒီပနီကျမ်း၊ ရှင်ဇာဂရ၊ ရွှေကျင်ဆရာတော် (၁၁၉၄-၁၂၅၅)
၁၄၅။ ဂမ္ဘီရတ္ထပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာကျမ်း၊ ရှင်ဝိလာသ၊ တွင်းကြီးဆရာတော် (၁၂၁၆)
၁၄၆။ ဂုဠှတ္ထဝိနိစ္ဆယကျမ်း၊ ရှင်ဝိသုဒ္ဓ၊ တောင်ခွင်သာသနာပိုင် (၁၂၃၃)
၁၄၇။ တေတ္တိံသမပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာကျမ်း၊ ရှင်ကေတုမာလာ၊ စလင်းဆရာတော်
၁၄၈။ မနောရထပူရဏီကျမ်း၊ ရှင်မုနိန္ဒ၊ ကျီးသဲလေးထပ်ဆရာတော် (၁၂၃၅)
၁၄၉။ လက္ခဏာဒိပကာသနီကျမ်း၊ ရှင်သူရိယ (၁၂၈၉)
၁၅၀။ သရူပတ္ထသင်္ခေပကျမ်း၊ ရှင်ကောသလ္လာဘိဝံသ (၁၂၉၄)
၁၅၁။ သင်္ဂဟအမေးအဖြေ၊ ရှင်ဇောတိပါလ (၁၂၉၁)
၁၅၂။ သင်္ဂြိုဟ်အကောက် စကားပြောပုံကျမ်း၊ ရှင်ပညာ (၁၂၅၆)
၁၅၃။ အခြေပြုသင်္ဂြိုဟ်၊ ရှင်ဇနကာဘိဝံသ (၁၂၉၅)
၁၅၄။ သင်္ဂြိုဟ်ဘာသာဋီကာ ၎င်း (၁၂၉၈)
၁၅၅။ သင်္ဂြိုဟ် (အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်) ဦးရွှေဇံအောင်
၁၅၆။ သင်္ဂြိုဟ်အရသာ၊ ရှင်အရိယ၊ ညောင်လေးပင်တောရ (၁၃၀၀)
၁၅၇။ သင်္ဂဟဂုဠှတ္ထဝိသဇ္ဇနာကျမ်း၊ ရှင်ပုည (၁၃၀၀)
၁၅၈။ သင်္ဂဟနှင့်သဒ္ဒါပုစ္ဆာအဖြေပေါင်းချုပ်၊ ရှင်ကေသရမောဠိ
၁၅၉။ သင်္ဂြိုဟ်ဋီကာကျော် အမေးအဖြေ၊ သီရိကဉ္စန (၁၃၀၂)
၁၆၀။ သင်္ဂြိုဟ်သင်တန်း၊ ရှင်ဝေပုလ္လ
၁၆၁။ မူလတန်းသင်္ဂြိုဟ်၊ ဦးကံသာ (၁၃၁၆)
၁၆၂။ ပခုက္ကူ သင်္ဂြိုဟ်၊ ရှင်ရာဇိန္ဒ ( ၁၃၁၇)
၁၆၃။ သင်္ဂြိုဟ်ကိုးပိုင်းသရုပ်ခွဲဇယား၊ ရှင်နာရဒ၊ မူလပဋ္ဌာန်း ဆရာတော်
၁၆၄။ သင်္ဂြိုဟ်အဓိပ္ပါယ်၊ ဒေါ်ခင်မြင့် (၁၃၁၅)

၁၆၅။ (က) သင်္ဂြိုဟ်သရုပ်အခြေပြုကျမ်း၊ ဦးကျော်၊ ဆူးလေဘုရား၊ အဘိဓမ္မာပြန့်ပွါးရေး အသင်း ဥက္ကဋ္ဌ၊ (ပြာသိုလ-၁၃၂၆-၁၉၆၄)

၁၆၅။ (ခ) သင်္ဂြိုဟ်အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်၊ ဦးရွှေဇံအောင်
၁၆၆။ ဋီကာကျော်ဂဏ္ဌိ၊ ရှင်အာဒိစ္စဝံသ-ပဌမ ငါးခုန်ဆရာတော် (၁၁၆၉)
၁၆၇။ ဋီကာကျော်ဂဏ္ဌိ၊ ရှင်ဝိစာရိန္ဒ၊ မင်းခင်းဆရာတော် (၁၂၈၀)
၁၆၈။ ဋီကာကျော်ဂဏ္ဌိ၊ ရှင်နာယက (၁၃၁၂)
၁၆၉။ မစိုးရိမ်ဋီကာကျော်အဖြေ၊ ရှင်သုဇာတ (၁၃၁၅)
၁၇၀။ ဋီကာကျော် အနုဝိဘာဝနီ (ဂုဠှတ္ထဝိသဇ္ဇနာ)၊ တက္ကသိုလ်ဆရာတော်၊ လက်ပံတန်း (၁၃၁၈)
၁၇၁။ အဖေဂ္ဂုသာရဒီပနီအမေးအဖြေ၊ ရှင်နရိန္ဒ၊ ဆုံထားဆရာတော်
၁၇၂။ ဖလဋ္ဌဘေဒဒီပနီ၊ မြို့ပြင်ကြီးဆရာတော် အသျှင်စန္ဒဝံသ
၁၇၃။ ဒိဋ္ဌိဘေဒပကာသနီ၊ မြို့ပြင်ကြီးဆရာတော် အသျှင်စန္ဒဝံသ
၁၇၄။ ကုက္ကုစ္စဝိနိစ္ဆယ၊ မြို့ပြင်ကြီးဆရာတော် အသျှင်စန္ဒဝံသ

ဤသို့လျှင် မြန်မာပြည်ပြု အဘိဓမ္မာကျမ်းတို့မှာ ပါဠိဘာသာဖြင့် ၄၃-ကျမ်း၊ နိသျနှင့် မြန်မာပြန် ၁၁၂-ကျမ်း၊ အထွေထွေ ၁၇၈- ကျမ်းအားဖြင့် စုစုပေါင်း ၃၃၃-ကျမ်းမျှ ရှိပေသည်။ ထို့ပြင် ပါဠိတော် ၇-ကျမ်းနှင့် သီဟိုဠ်ကျွန်းမှ ပြုစုသည့် အဘိဓမ္မာ အဋ္ဌကထာဋီကာ ၂၆-ကျမ်း တို့ကိုလည်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် ယနေ့အထိ သင်ယူပို့ချခြင်း ကြည့်ရှုလေ့လာခြင်းအားဖြင့် အသုံးပြု လျက်ရှိပေသတည်း။

ဓမ္မသင်္ဂဏီမြန်မာပြန် ပဋိဝိသောဓကဆရာတော်များ

၁။ ဦးဝိသုဒ္ဓါဘိဝံသ (အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ)၊ ပဋ္ဌာန်းဆရာတော်၊ ပါဠိနယူပဒေသကျောင်း၊ မစိုးရိမ် ကျောင်းတိုက်၊ မန္တလေးမြို့။

၂။ ဦးဉာဏဝံသ၊ စာချနာယကဆရာတော်၊ ဝိနယနယူပဒေသကျောင်း၊ မစိုးရိမ်တိုက်၊ မန္တလေး။
၃။ ဦးပညာသာမိ၊ သာသနဓဇ သီရိပဝရဓမ္မာစရိယ၊ မစိုးရိမ်တိုက် မန္တလေး။

ဩသာနဆရာတော်များ

၁။ ဦးဝိသုဒ္ဓါဘိဝံသ ( အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ )၊ ပဋ္ဌာန်းဆရာတော်၊ ပါဠိနယူပဒေသကျောင်း၊ မစိုးရိမ်ကျောင်းတိုက်၊ မန္တလေး။

၂။ ဦးနန္ဒိယ၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ၊ ဟင်္သာတ။
၃။ ဦးတိလောကသာရ၊ ရွှေစာရံကျောင်းတိုက်၊ ပေါင်းတလည်မြို့။